POBREZA, UNHA E DIVISIBLE

castel7

Na actual economía, a pobreza, demasiado ampla para atacala enteira, fixérona sectorial: enerxética, infantil… É unha maneira de falar, porque a pobreza segue a ser unha e onde se instala aplana todo e é difícil de remover. Aínda así, esta división vale de recurso para lle poñer remendos. A infantil alíviase cos comedores escolares durante o curso e prolongación no verán. A enerxética, con subsidios para poder alumar e quentarse algo de inverno… O ideal sería erradicar a pobreza no seu conxunto dentro dunha sociedade solidaria que repartise mellor os recursos. Pero hoxe son pobres ata os que teñen traballo pagado con soldada miserable ou dependen de contratos por horas ou por días soltos. Superar esta lacra vai ser difícil de camiño a un neoliberalismo salvaxe que pon toda a actividade humana ao servizo dos cartos.

A pobreza é tan vella como a humanidade. Na prehistoria loitábase xa pola posesión do lume, daquela a riqueza potencial. Quen non o tiñan, viñan a ser os pobres. Cando se chegou á escravitude, os pobres perderon a dignidade da persoa converténdose en mercadoría produtora de riqueza. A sociedade civilizada aboliu a escravitude de dereito pero segue a ser explotadora cando a situación llo permite coa globalización no terceiro mundo ou con reformas laborais que someten os traballadores á elección do prato de lentellas: coller o que hai ou deixalo. Ata a emigración se volveu unha arriscada aventura con alto perigo de morte. Os pobres tiveron sempre conciencia de selo, aínda que se manifestase neles de diferente xeito e lle buscasen solucións non sen enxeño. Un dos nosos poetas, Mendiño, era pobre que tal significa o nome co que entrou na historia da Literatura porque era artista. Os nosos paisanos pobres actuaban vestidos de máis pobres ante a xustiza ou a recadación de trabucos, preservando da cobiza engulidora o pouco que posuían. Recordemos a viñeta de Castelao na que o representante do fisco recriminaba duramente a un paisano investigado: “Decías que eras pobre e tiñas unha vaca”. Algunhas crianzas pobres levábanse ás casas grandes onde quedaban de por vida, índa que poucas veces cobrasen soldada. Outros xa eran os pobres de pedir, que andaban de porta en porta e sempre atopaban unha cazolada de caldo e un feixe de palla para durmir a cuberto. Hoxe eses pobres son os “sen teito”.

Publicado en El Correo Gallego (28-08-15)

Publicado en Artigos, Sen categorizar | 2 Comentarios

DO MILAGRE QUE OBROU NOSO SEÑOR SANTIAGO EN AUGAS DE SARTAXES

AREAL DE SARTAXES, ABUÍN, LEIRO.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Xilvira de Sartaxes, co mar de testemuña,
dou conta dun milagre dos que o Señor Santiago
obra con peregrinos que pasan pola ría
camiño a Compostela para alí visitalo.

Andaba aos mexillóns pola seca de agosto
descalza de pé e perna despois do medio día.
Cantaba o reiseñor nas polas dos loureiros
e o sol xogaba ás sombras coas parras albariñas.

Vin daquela aboiar acó de Cortegada
un home que acenaba abrazado a madeiros.
Puxen rumbo á gamela que meu pai ten na auga
por me achegar a el e ver de socorrelo.

Cecais fora atacado polos salteadores,
que estaba malferido, sanguiñento e sen azos.
Axudoume a subilo, miroume con tenrura
e caeume amodiño sen sentido nos brazos.

Xa con el na gamela volvín para o areal
e subín ata a casa polo atallo fondeiro
levando aquela carga maltreita e magoada
laiándose aos pouquiños e apoiada no ombreiro.

Estaba a miña xente sentada baixo a parra
a falar delongado e a disfrutar do viño.
O can veu cara nós, inviso e silandeiro,
e lambeulle as feridas a aquel descoñecido.

Mi padre preguntoume, ao velo así mancado,
que quen era aquel home e de onde o traía,
e mi madre ordenou de lle darmos pousada
e de que eu lle fixese a cura das feridas.

E mentres lle vendaba as carnes encetadas
xa lavadas con ruda e romeu fervidos,
el debía lembrarse de cousas pracenteiras
pois en vez de queixarse debuxaba sorrisos.

E bicoume nas mans. Levantou a cabeza
e púxose a falar como mirando ao ceo
co son engaiolante da palabra estranxeira
e a voz máis acendida que fogueira en inverno.

Á fonte de Abuín subinlle buscar auga
e apañarlle pexegos ao volver de camiño
namentres que el quedaba no escano da cociña
durmido como un anxo, pobre malpocadiño.

Cando volvía á casa reparei que no fondo
se afastaba unha barca avanzando no mar
coa cuncha de Santiago naquela vela branca
que nunha tarde calma ía empurrando o ar.

E desaparecera da casa aquel ferido
cando entrei levarlle auga e ofrecerlle os pexegos,
pero as vendas sangradas que quedaran no escano.
perfumaban a casa con sagrado arrecendo.

ILLA DE CORTEGADA
Publicado na Revista Guadalupe. Rianxo. 11-18 SETEMBRO 2015

Publicado en Creación, Fotografía, MITOLOXÍAS, Poesía | Deixa un comentario

RECUPERAR PALABRAS

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Se as Academias das linguas teñen as palabras a bo goberno, definidas e coidadas, indo a modo para aceptar cambios que anticipan os usos, a Literatura é quen as fai máis operativas. Ela e non só, que están os medios de comunicación tan influíntes no seu uso. A diferenza está en que a Literatura adoita utilizar as palabras de xeito creativo, reflexivo e coidado, e os Media adoitan empregar un vocabulario moi estandardizado, non poucas veces empobrecido e non exento de estar a servir de transmisores de erros gramaticais, maiormente os que utilizan a oralidade. A creación literaria faise de vagar, pero a comunicación esixe inmediatez e na urxencia as correccións fanse con maior dificultade. Na descolocación dos nosos pronomes hai tal trafego de retroalimentacións que ata quen non os descolocou nunca pensa que o galego urbano é así e debe ser imitado. Mirando ao castelán, que copa practicamente estes medios, a construción impersoal do verbo haber sufriu unha alteración cada vez menos chocante por frecuente: “Habían dos mil personas”.

As escritoras e os escritores traballan coas palabras e deben posuír o maior número posible delas para arriquecer os textos elevándoos da planicie que están a sufrir as linguas. Cervantes empregou en El Quijote máis de metade das palabras do castelán da época. Miguel Delibes introduciu na súa obra a seiva que conserva o pobo no léxico patrimonial. Os nosos clásicos foron exemplo de recopilación dunha lingua sen tradición inmediata escrita, exercendo un papel imprescindible para a súa conservación e conversión en lingua de cultura. O noso léxico, tanto en palabras como en fraseoloxía, ten moito vigor, pero sabemos que con cada persoa anciá que fai o tránsito final se perde un diccionario enteiro. O necesario proceso de estandarización da lingua corre o perigo de unificala e empobrecelas poñendo en xogo un número reducido de palabras. Quen aprenderon a lingua galega no peito materno teñen a posibilidade de inxectar na súa obra ese vocabulario en desuso por desaparición da actividade do rural que o sustentaba, incorporándoo á expresión con novos usos metafóricos. A vitalidade e riqueza da lingua é aínda moi forte. Os escritores e as escritoras que a coñecen ben deben salvar un patrimonio ben diverso e en perigo, dentro do perigo xeral que está a correr o noso idioma.

Publicado en El Correo Gallego (21-08-15)

Publicado en A LINGUA QUE NOS UNE, Artigos, Fotografía | 3 Comentarios

AS VACACIÓNS DE AGOSTO

3743315Agosto é o mes oficial das vacacións, aínda que haxa familias e persoas que non poden gozar do que a degradación da economía que afecta a tantos fogares volveu facer un privilexio. Temos case obriga, xa que logo, de nos ocupar delas dalgún xeito e a xornalista que preparaba unha reportaxe quería saber como eran as dos meus primeiros dez agostos. Quédanme xa ben lonxe, pero son algúns dos anos que se gravaron con máis plasticidade, aínda que os contornos aparezan algo difuminados. Daquela, ás persoas que se achegaban polo verán á vila ancaresa chamábanlles veraneantes, que denotaba o ocio como unha excepcionalidade. Agosto pasábano laborando, grandes e pequenos: “O traballo dos pequenos é pouco/ e o que o perde é un louco” era refrán que se escoitaba das bocas da xente anciá. Daqueles traballos, que segue a facer a infancia empobrecida do terceiro mundo, sacabamos moitas aprendizaxes e eu nunca os cualificarei de negativos para min, senón todo ao contrario.

Só agora lle chamamos vacacións ao recordo do que se facía nos veráns. Pero, excepcionalmente, eu tiven vacacións agostiñas, acompañando a miña nai nos regresos temporais á benquerida Donostia, para onde quería volver. As estancias na casa duns amigos en boa posición mostráronme o Cantábrico, manso na praia da Concha e bravo na costa afastada. Temíalle ao baño, pero aquel medo non era nada comparado co toque dos sinos a defunto na vila que durante tres días me facían chorar e deixaban sen apetito. Por iso me gustaba estar con vecindade que non se enteraba polas badaladas de que había alguén morto. Tamén pasaba moito medo nas touradas. Os anfitrións insistían en que os acomapañaramos a unha por ano. A mente de rapaciña convencíame de que o encerrado era un home de vestido estraño ao que querían castigar cun touro que viña acabar con el. A maneira de defenderse era rara como o traxe, porque non escapaba. Eu pechaba os ollos para non ver a collida que consideraba inminente. Tras tal sufrimento, ver que o toureiro seguía vivo non me deixaba percatarme da realidade. Aquela visión con ollos inocentes sen preconceptos chamados culturais, converteume nunha abolicionista da diversión na quo o destinado a morrer con engano e sufrimento é o touro, aínda que tampouco os toureiros resulten sempre indemnes neste xogo de morte ao que eles si acoden de xeito voluntario.

Publicado en El Correo Gallego (14-08-15)

1027821_m

Publicado en Artigos | Deixa un comentario

BALDO PESTANA EN LIMA

11707678_10206960745407924_4485573649024650359_n
Baldo Pestana saíu de Castroverde cando tiña catro anos e, xa cunha vida cumprida de traballo e aprendizaxes artísticas, volveu á terra onde foi querido e admirado tal como merecían el e o seu traballo. Unha mañá do pasado mes xullo fixo a súa viaxe definitiva cando faltaban tan só unhas semana para que, en Lima –unha das súas cidades favoritas, con Buenos Aires, París e Lugo- se celebrasen acontecementos importantes de recoñecemento e merecida difusión da súa obra. Aínda así, puido coñecer e supervisar os contidos desta grande homenaxe coa meticulosidade e a esixencia que poñía no seu labor de artista.
Lima acolle, desde o día cinco deste agosto, a exposición dos seus retratos fotográficos a unha xeración notoria de artistas, homes e mulleres escritores e intelectuais, cos que se adiantou ao recoñecemento que habían conseguir co paso do tempo. Vivían uns en Perú e outros en París, cidade onde Pestana traballaba para revistas, publicidade, axencias (Mccann Erikson) e medios prestixiosos (Time e Life). Na capital francesa, retrataba para a súa colección, e só por interese artístico, a aqueles participantes latinoamericanos nas vangardas parisinas que el admiraba e de cuxo círculo de relación formaba parte. O Museo de Arte Contemporánea de Lima acolle as fotos que forman parte da historia actual do país andino e que antes andaron circunlando en libros e en prensa. A exposición, patrocinada pola Fundación BBVA Continental, está comisariada por Fietta Jarque e Alejandro Castellote.
Os retratos fotográficos, extraordinaria especialidade de Pestana, preséntanse tamén no libro Retratos peruanos, prologado por Vargas Llosa –un dos seus fotografados sendo moi novo-, volume que recolle os compoñentes da mostra e algúns máis. Será o día 14, en torno a unha mesa redonda na que participarán peruanos especialistas en fotografía e algúns dos retratados. E o día 13 estrearase na 19 edición do Festival Internacional de Cine de Lima a película-documental La imagen reb/velada, producida por MIRAMEMIRA con tesón, poucos medios e moito cariño. Este traballo foi moi do agrado do noso artista, sabedor de que xa non podería el facer esta viaxe trasatlántica. Aquel Baldo que correu polas corredoiras soñando con mares, barcos e viaxes foi intepretado polo neno de catro anos Alberto Seivane Castañeda.

11751956_971809866173486_7863158665776065726_n

Publicado en El Correo Gallego (07-08-15)

Publicado en Artigos | 6 Comentarios

ROMAXE DE NOSA SEÑORA DA ERMIDA

11737179_10205424394704149_1994330877_n
Os santuarios galegos vertebraron a vida espiritual, cultural e comunitaria, especialmente a través das romaxes. Erixidos en emprazamentos nos que se rendían cultos ás vellas crenzas, alimentaron a presenza compartida na que se unían trato coa divindidade e coa veciñanza. Eran tamén lugares milagreiros que atraían xente e arriquecían a comunicación e a convivencia. O Cancioneiro Medieval ten cantigas nas que as doncelas van ás romaxes –moitas de advocación mariana- para encontrarse co amigo. Ben coñecidas son aínda as merendas de confraternidade que nos seus arredores celebraban devotos e convidados, cumprindo ofertas que van de sacrificios persoais, como andar de xoenllos ou cos pés nus, á presentación de exvotos que testemuñan agradecementos.

O Santuario da Nosa Señora dos Remedios da Ermida do Courel (Quiroga), aínda conserva vestixios das antigas prácticas procesionais. Noutros casos, ao paso dos séculos desligáronse do espazo relixioso, converténdose en festas pagás con lendas que ensalzan a valentía de homes vencedores dunha besta inimiga. O desdebuxado vencello que seguen a manter co feito relixioso é a coincidencia na data dalgunha festividade, coma o Corpus, o que resulta indicio de cal ven sendo a súa procedencia. Polos cambios nas interpretacións teolóxicas, hoxe hai ritos que poden parecer un divertimento nesta romaxe caurelá, pero están integrados nos contidos procesionais desde as súas orixes.

Jesús Río Ramilo, o crego da parroquia, vén de publicar o libro Romaxe da Nosa Señora dos Remedios Arciprestado Quiroga-Courel. Guía sobre o Santuario, editado pola Asociación Cultural Souto do Val, con mentes de dar a coñecer toda a riqueza deste singular santuario mariano. Alén do seu sentido relixioso, garda un valor etnográfico importante pola singularidade das figuras simbólicas que participan nesta romaxe: o Meco e as Pampórnigas, que non foron desprazados das orixes na liturxia festiva. Poñer este coñecemento ao alcance da veciñanza e de quen desde fóra se achegue ao santuario e á festa do oito de setembro, é o meritorio traballo dun párroco preocupado por lle dar explicación e vitalidade á herdanza cultural e relixiosa que a paisanía foi quen de conservar ata os nosos días. O libro presentarase hoxe, venres 31, ás 20h, na igrexa do propio Santuario.

IMAXE DO CARNAVAL DE LOVAINA, ONDE AÍNDA CONVIVEN A SIMBOLOXÍA RELIXIOSA E A PROFANA NA CELEBRACIÓN FESTIVA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

IMAXE DO CARNAVAL DE LOVAINA, ONDE AÍNDA CONVIVEN A SIMBOLOXÍA RELIXIOSA E A FESTA PROFANA.

Publicado en El Correo Gallego (31-07-15)

Publicado en Artigos | 856 Comentarios

RECUPERANDO A ALTA CANCELADA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Mentres en terra ancaresa aínda avanza a traída de auga como servizo público desde un manancío do Ramallal, nun dos castros da alta Cancelada coroado pola aldea de Castel de María, cara outras máis baixas como Quintá e A Cortella, o río Donsal serpea e salta entre os seus vales baixo tupidas sombras co caudal achicado polo verán. É tempo de estiaxe e de faena de recuperación paisaxística á súa beira. Nos meses de xullo, e xa van cinco, voluntarios e voluntarias internacionais teñen alí un campo de traballo para a conservación e mellora da ruta de sendeirismo que o percorre. Caboran coa asociación Castiñeiro e Nogueira, artífice da Ruta Quintá-Río Donsal, e cos voluntarios residentes e emigrados que volven de vacacións.

Catro mozas e catro mozos procedentes de Sevilla, Toledo, Valencia, China, Italia e Uruguay, universitarios con experiencia de cooperantes, conviven durante estes días cos poucos habitantes, e coa cultura e costumes dunha terra que estivo moi poboada Como en case todo o rural galego, a xente non atopou alí solución para o seu futuro e abandonouna. Mais, pola súa orografía e as escasas e serodias comunicacións, a comarca quedou libre da especulación destrutora e conserva a flora e a fauna autótonas, as riquezas etnográficas doutros modos de vida xa desaparecidos e as construcións habitacionais. Xa que logo, o medio sufriu só a erosión do tempo e do abandono, pero a man humana substitutiva e depredadora non desfixo nada que sexa irreparable.

A asociación Castiñeiro e Nogueira, vinculada ao territorio, vén desenvolvendo, con poucos medios e axudas, o traballo de recuperación que comezou co deseño, creación e consolidación da ruta na contorna do Donsal, introducindo cada ano melloras para a vertebración dun proxecto de cambio e supervivencia nun rural rehabitado. Nas aldeas próximas comezou xa o proceso de restauración de casas e algunha palloza, procurando un contorno con valor ecolóxico que recupere poboamento para desenvolver actividade económica, de xeito que nativos, retornados e chegados de fóra poidan vivir no campo e del, en condicións atractivas e rendibles. Deste cambio de estratexia para a defensa do rural, dotándoo de recursos para novos tempos, van saír beneficiadas as parroquias de Quintá e Sevane, e as aldeas e pequenas vilas dos arredores.

Publicado en El Correo Gallego (24-07-15)

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Publicado en Artigos, Fotografía | 780 Comentarios

RIANXO, VILA DE LIBROS (PREGÓN DA FEIRA DO LIBRO, 2015)

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Rianxo acolle outro verán a Feira do Libro. Sexan benvidos os ilustres visitantes que as librerías nos achegan na súa actividade transeúnte. Grazas a libreiras e libreiros, os libros, fonte de soños, respostas e saberes, abandonan os locais especializados e asómanse ás rúas e prazas para ser visitados en espazos lúdicos e levados ás casas como un dos mellores bens culturais da humanidade. As librerías recórdannos así que son bens apetecibles de mercado. Nesta actividade, colaboran tamén editoriais, e autores e autoras que veñen presentarnos o seu labor. Sexan tamén ben chegados.

Como escritora e usuaria dos libros, debo agradecer á Federación de Libreiros e Libreiras de Galicia o terme convidado a pronunciar estas palabras. Tamén ao Concello por ter incorporado esta feira como servizo á veciñanza. A vila de Rianxo pode gabarse, de xustiza é recordalo, de acoller entre os establecementos comerciais a Librería Cándido, senlleira en Galicia pola súa antigüidade. Dalgún xeito ela é anfitriona desta festa da cultura e temos que lle dar os merecidos parabéns.

Os libros son un produto que homes e mulleres de diferentes sentires e saberes elaboran, en soidade ou en grupo, e entregan á industria editorial que culminará o seu traballo. Cando pasaron polas mans dos varios profesionais que interveñen na súa materialización, viaxan ao encontro da xente cheos de fantasía creadora, sabedoría acumulada en séculos, fonte para variadas aprendizaxes, ilusión para a infancia e a xente nova, apoio e acougo no vagar dos maiores, oportunidades para quen non puido deselvolver as capacidades intelectuais ou profesionais a debido tempo… Os libros en papel seguen a ser un tesouro, a pesar da competencia dixital para a lectura noutro soporte e de tantas actividades de ocio que tentan e atraen a primeira vista. Dentro dos fogares, converteranse en artífices de educación, aprendizaxe e disfrute das familias que os acollen. Porque veñen cargados de xeitos diferentes de mirar o mundo, de propostas alternativas para o noso ocio, de camiños para medrar permanentemente como individuos e seres sociais, de novas habelencias para mellorar as afeccións… Os libros satisfacen necesidades moi variadas, porque nacen do gran abano de intereses dos autores e as autoras. Por iso, é ben difícil non atopar nunha feira do libro algún que acaia ben na casa para lectura de mulleres, homes, adolescentes ou crianzas. Estes días, pasade por aquí, mirade, collede, folleade… Sempre daredes con algún que quererá quedar nas vosas mans e ser o voso compañeiro, o voso asesor, o voso amigo.

Nesta vila, de seu literaria, tiveron a orixe libros clásicos por excelencia, imprescindibles para entender como se desenvolveu a nosa cultura, e como Galicia e o seu idioma recobraron a dignidade. Parafraseando un verso da vosa canción-himno, “libriños veñen e van”. De Rianxo saíron libros a percorrer mundo. Aínda que algún se escribise fóra pola dureza do exilio co seu autor, todos teñen os pés chantados aquí. Esta foi a vila e este foi o territorio que lles tramsmitiu aos autores o pulo creador e a lingua que contribuíron a modelar, a arriquecer e a dar futuro.

Como esta é a festa dos libros, citarémolos antes que os autores: Retrincos, Os dous de sempre, As cruces de pedra na Galiza e na Bretaña, Cousas, Sempre en Galiza, Os vellos non deben de namorarse, Dos arquivos do trasno, A fiestra valdeira, De catro a catro, Escolanía de merlos…Están escritos na lingua propia do país, que tardou máis do debido en aparecer nos libros. Por iso ao valor da súa calidade e de que foron referencia para autores e autoras que viñan detrás, hai que engadir o de contribuíren a lle devolver a dignidade a un idioma que tiña negado o uso escrito. A lingua necesitaba libros para que a xente lese como falaba, para que parecese o que realmente é: unha lingua polo seu, como xa o fora. Porque na Idade Media, houbo cantigas que louvaban este mar na lingua de Rianxo, pero daquela non había libros. Estaban amanuadas en exemplares únicos que permaneceron ocultos nas vellas bibliotecas. Tras do Rexurdimento, Castelao, Dieste, Manuel Antonio e Rey Romero –todos rianxeiros de honra- foron grandes da contemporaneidade que deron vida aos libros que deixo citados. Detrás viñeron, veñen e virán, libros de investigadores, ensaístas e creadores que continúan o labor de poñer por escrito pensamentos, pescudas noutros libros e documentos, emocións e fantasías literarias. Rianxo segue a ser unha vila de libros, poque segue a ser unha vila de escritores e escritoras.

Os libros cobran todo o sentido cando alguén se entera do que din. Só aí se completa o acto de comunicación máis libre no tempo e no espazo, o que inicia quen os escribe sen saber nin para quen nin para cando nin para onde. O libro é unha ferramenta de comunicación sen tempo, que non esixe a presenza simultánea dos interlocutores, pero si un requisito para utilizalo: ter adquirida a aprendizaxe lectora, que eles axudan a perfeccionar. Para interpretar os libros e outras mensaxes escritas estendeuse a alfabetización obrigatoria. Aprender a ler é un privilexio dos países avanzados, pero non todas as persoas aproveitan a habelencia para seguila utilizando máis alá da escolaridade. Saber ler é moito máis que comparar as letras, e reproducir sílabas e palabras a unha velocidade aceptable. Non se sabe ler ata que se domina a comprensión dun texto. Pero son os textos lidos quen van xerando as medras da comprensión para enfrontarse a outros de maior dificultade. As persoas que non adquiron a aprendizaxe de ler teñen unha fenda entre o libro e a súa capacidade de comprendelo que as fai desistir de ler. Outras, a pesar de ter unha aceptable comprensión, non se achegan aos libros por non teren hábito lector, que esixe disciplina, entrega e concentración. Sexa por aprendizaxe fallida ou por falta de hábito, o índice da frecuencia lectora na sociedade galega é alarmante. En 2013, só o 55% da poboación aseguraba ler libros de forma habitual, cifra que nos deixa por debaixo da media española. E, segundo publicou este ano o barómetro do CIS, en España o 35% non le case nunca ou nunca.

¿Quen pode axudar a encher ese baleiro que queda nas persoas que non len, aínda que elas non sintan esa perda? Hai tres institucións para crear sinerxias correctoras do desaproveitamente dunha alfabetización que custa moito diñeiro á sociedade e acaba empobrecendo as persoas.

-En primeiro lugar está a escola. Que é ela a encargada de proporcionar as bases da lectura sábese desde vello. Dicían antes que a escola era para aprender a ler, escribir e as catro regras. Daquela, aprendizaxes tan simples eran moi valoradas. Hoxe percíbese a escola como rotina incorporada á nosa vida e ás veces ata é tratada con certo desprezo. A pesar do esforzo de moitos profesionais que promocionan o uso do libro e da biblioteca, a institución escolar parece que non ensina a ler para ler, senón para estudar, con cuxa planificación a curto prazo lle pon á lectura habitual data de caducidade.

-En segundo lugar, a familia. O amor ao libro, e máis cando o cómodo audivisual, o atractivo tecnolóxico e o contaxio social lle come espazo, adquírese fundamentalmente na familia. Dela saen as condutas máis estables e os hábitos mellor consolidados. As criaturas deben ver que os seus len, que na casa hai libros para lles ler contos e para que os lean. Nenas e nenos deben xogar co obxecto libro representado nos seus primeiros xoguetes e non perder nunca o contacto con el. O libro ten ventaxas sobre outras fontes de información e de lecer: a reflexión, a fidelidade da información e a esixencia de atender. As familias deben saber valorar as ventaxas do uso dos libros e crear hábitos lectores nas crianzas.

-En terceiro lugar, as institucións con capacidade para tomar decisións en política cultural. Elas deben promover o libro, moi especialmente o escrito na lingua do país, contribuíndo a que chegue ás librerías e ás bibliotecas todo tipo de libros en galego. Un informe recente da Federación de Gremios española sinala que o último libro comprado por un galego escrito na lingua propia só supuña o 4,9%, fronte ao 28,1% do que pasa en Cataluña e o 12,4% en Euskalerría. O noso libro, xa que logo, precisa accións que corrixan tan forte desequilibrio e iso esixe tomar medidas de corrección.

Pecho esta intervención lamentando un feito que me sobrecolle e espero que se remedie axiña: cada día pechan dúas librerías en España. Esta perda non só é para as librerías e os axentes da creación e a industria do libro. Nos libros que non se leron, quedan respostas razoadas ás preguntas máis elementais que pode e debe facer unha persoa civilizada: quen somos, que pasou antes de virmos nós ocupar a terra, cales foron os avances importantes da humanidade e os seus retrocesos, por que seguimos no mundo a pesar de tanta desgraza e tanta guerra, por que a humanidade repartiu tan inxustamente a riqueza, que vai pasar co planeta se seguimos abusando de. E moitas outras que deixo para a súa reflexión.

Feliz feira do libro e moitos éxitos para ela.

Rianxo, 23-07-15

11781817_1015656315135284_2317050520915535961_n

Publicado en A LINGUA QUE NOS UNE, Discurso, PEDAGOXÍA | 8 Comentarios

MAX CARUN, IN MEMORIAM

11391534_10206152722910981_4703128238341339192_n
De súpeto, aínda que a enfermidade que soportaba nos era coñecida pola maneira de narrar a vida –tamén a propia- coa pluma e a formación dun científico, fóisenos o amigo Max Carun, nome que substituía o dos papeis oficiais, Carlos Marcos Caruncho Núñez (Canido-Ferrol, 8 de decembro de 1967- A Estrada 10 de xullo de 2015).

Era un home bo, moi coñecido como amante e benefactor da Natureza, sobre a que elaborou documentais que gañaron varios premios. Como defensor desa causa que preocupa aos militantes do ecoloxismo –un dos movementos con máis capacidade transformadora desta sociedade que abusa do planeta- acarreou capachos de piche do Prestige metido nas reas de xente en branco que retiraban lixo que o capital irreverente e irresponsable mandou á Costa da Morte en novembro de 2002. Pero a cotío, Max vivía na amizade co noso lobo, o xau, as aves, a lontra, os ríos, as dunas, as árbores, a brétema e a luz… Desde o seu convencemento evolucionista, recomendábame o outro día que só comese carne dos animais que menos compatibilidade xenética gardan connosco e, sobre todo, daqueles que teñen menos desenvolta a capacidade cognitiva. O derradeiro consello, querido Max Carun, tereino en conta como se fose unha manda.

Amaba a vida e sabía que a morte forma parte dela, pois era orfo temperán e perdeu tamén a seu irmán Ricardo sendo moi novos os dous. Por iso a esperaba estando san e cando estivo enfermo: con naturalidade, como a deberíamos agardar sempre. Claro que el sabía que a vida ten que pagar a pena vivila e tal pensamento fíxoo un ser revolucionario que quixo implicarse nas causas que melloran o paso dos humanos pola Terra, sempre ao lado dos desfavorecidos, entre os que están as mulleres, por algo era tamén feminista. Así que amaba ao mesmo tempo a vida, a ciencia, a igualdade e a revolución. De aparencia grave coa súa cara barbada, era tenro e tiña unha capacidade asombrosa de xerar simpatía, como mostra a cantidade de amizades que tiña na rede social Facebook, onde gustaba de facer crítica sociopolítica e activismo medioambiental. O seu pasamento tivo neste medio un enorme eco, pois a rede pode constituír hoxe un punto de encontro afectivo e eficaz tan válido como un espazo real.

Os cinco últimos anos pasouno moi feliz en acompañía da súa hoxe viúva, a profesora Yolanda Paz, e de Coco, cadelo, que levou as arras da noiva no casamento ataviado con paxariña de gala no colar. Os 25 de abril, tamén levaba un caravel vermello. Con eles como gardiáns principais da súa memoria estamos as amizades de sempre e as que tivemos ocasión de lelo, de dialogar con el e de admirar esa sabedoría e compromiso insubornable coa vida digna.

Que a terra que tanto quixeches e coidaches che sexa leve, querido Max.

922538_10200688120739342_1892817874_o

 Publicado en El Correo Gallego (17-07-15), un pouco resumido.

Publicado en Artigos | 24 Comentarios

POEMAS A CÉSAR VALLEJO PUBLICADOS NA REVISTA ZURGAI

IMG_0088

(Versión en castelán, tal como aparece primeiro na revista. Tradución da autora)

ENCUENTRO

Ya no más he de ser lo que siempre he de ser,
pero dadme
una piedra en que sentarme,
pero dadme,
por favor, un pedazo de pan en que sentarme,

César Vallejo

I

Tus abuelas indígenas, tus abuelos gallegos,
los Andes que te dan el niño triste y el editor castiga su tristeza.
El mundo sigue con sus Pacos Yunque, Humbertos Grieve y Pacos Fariña
que procuran justicia donde sus piés los llevan y cuentan los poetas.

No se contagia el yugo y la tristeza
que el poeta almacena queda invicta.
Se encargarán las piedras de madurar la espiga.
Quien transforma palabras se merece su pan.

II

En Moscú, en Budapest y en París nos encontramos.
Ibas como pájaro sin nido, viajero sin maleta, ángel sin aura,
y tocabas al paso por las noches
curiosas flores con plumas de cuervo
que a mí me deslumbraban.

Todavía yo no iba, pero iría,
como lo había registrado el tiempo
con las palabras que destroza el rayo en sus enojos cósmicos
y quedan sin decir pero sabemos.

Todavía tendría que nacer,
elegir trece piedras para un cuadro,
y escuchar que a los pobres
les apetece más amargo el pan
y que el hambre fecunda los versos del poeta.

Las niñas que nos vieron sentados en un banco
la mañana de sol en día extraño
se alejaron poniendo en nuestra primavera –pasada y no venida-
sus risas de colores,
su inocencia,
sus ganas de gritar.

 

POEMAS ORIXINAIS
ENCONTRO

I

Coas avoas indíxenas e cos avós galegos,
Los Andes que che dan o neno triste, o editor que castiga a súa tristeza.
O mundo segue cos seus Pacos Yunque, Humbertos Grieve e Pacos Fariña
que procuran xustiza onde os seus pés os levan e contan os poetas.

Non se contaxia o xugo e a tristeza
que o poeta almacena queda invicta.
Encargaranse as pedras de madurar a espiga.
Quen transforma palabras ben merece o seu pan.
II

En Moscú, en Budapest e en París nos atopamos.
Ías como paxaro sen niño, viaxeiro sen maleta, anxo sen aura,
e tocabas ao teu paso polas noites
curiosas flores con plumas de corvo
que a min me fascinaban.

Eu aínda non ía, pero iría,
como xa tiña rexistrado o tempo
con palabras que esnaquiza o raio nos seus anoxos cósmicos
e quedan sen dicir pero sabemos.

Eu aínda tería que nacer,
elixir trece pedras para un cadro,
e oír que aos que son pobres
lles apetece máis amargo o pan
e que a fame fecunda os versos do poeta.

As nenas que nos viron sentadiños nun banco
nunha mañá de sol en día estraño
marcharon tras deixaren na nosa primavera –pasada e inda non vida-
as risas de colores
a inocencia,
a gana de berrar.

Publicados en ZURGAI, Junio/2015, POESÍA SIN IVA (CON CÉSAR VALLEJO AL FONDO)

Publicado en Creación, Fotografía, Poesía | 252 Comentarios