O RESPECTO POLA LINGUA

IMG_5608

Cando entrou no sistema educativo a lingua galega –xa a Lei de Xeral de Educación de 1970 admitía o seu ensino voluntario- puxemos excesiva confianza nos logros da escola, pero unha lingua ausente das institucións pode ter nelas fundadas esperanzas de futuro. Ao ser oficial na súa comunidade –conxuntamente co castelán- pensamos, con algún fundamento, que adquiriría estatus de uso normal. Para a normalización dunha lingua é necesaria a aprendizaxe polos membros da comunidade que non a saben. Esta aprendizaxe adoita facerse sobre un idioma normativizado que supera a fragmentación do illamento cando a gran maioría dos seus falantes non se enfrontaron nunca aos seus escritos como lectores nin como autores de textos. Polo tanto, había que configurar un estándar sobre as variedades da fala no que se recoñecesen os usuarios para pasalo, o máis unificado posible, á lingua escrita. O fenómeno aconteceu nalgún momento con todas as linguas, dada a altísima cota de analfabetismo universal ao longo da historia, pero o galego tivo que afrontalo todo xunto e en conflito, o que deu lugar a cambios acelerados. Vendo os propios escritos primeirizos tras estes anos dámonos conta da rapidez do proceso.

Outro paso necesario para normalizar un idioma que foi subalterno e non asumido polas clases sociais medias e altas é frear a desgaleguización familiar e social, e crear actitudes de respecto para o seu uso. Combinar axeitadamente a aprendizaxe, as boas actitudes e o ánimo de uso tiña que levar a empresa ao éxito, aínda tendo en conta que dúas linguas en contacto viven forzosamente en conflito e que o bilingüismo non é social senón persoal. Se miramos os resultados conseguidos despois dun tempo que permite xa comprobar os cambios, constatamos que os obxectivos están moi lonxe de ser acadados. Perda alarmante do número de falantes nas novas xeracións, aprendizaxe insuficiente a xulgar polos erros que se están incorporando a través do que algúns chaman con certa alegría “galego urbanita” e a falta de respecto para o seu uso, pois é evidente o desinterese en mellorar o idioma, xa non o oral, senón tamén o escrito, que é máis doado de supervisar. A lista dos nomes das editoriais galegas mal traducidos por corrector automático ao castelán nun medio de comunicación a pasada fin de semana foi todo un espectáculo.

Publicado en El Correo Gallego (24-10-14)

 

Publicado en Artigos, Creación, Fotografía | Deixa un comentario

RUÍNAS

SANYO DIGITAL CAMERA

Puiden sentir
que a destrución fai arte
milimetrada.

Publicado en Creación, Fotografía, HAIKUS, Poesía, POESÍA MÍNIMA | Deixa un comentario

PAIXÓN

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Hai tentacións mordidas
que arrastran cando asoman.

Publicado en Creación, Fotografía, Poesía, POESÍA MÍNIMA | Deixa un comentario

VAGUEDADE

SANYO DIGITAL CAMERA

Unha ventá
só para ver que o tempo
vai de camiño.

Publicado en Creación, Fotografía, HAIKUS, Poesía, POESÍA MÍNIMA | Deixa un comentario

AS LANCHAS DO XEITO

OLYMPUS DIGITAL CAMERAA Xeiteira no porto de Setefogas (Rianxo)

Na praza de abastos de Rianxo aínda hai xoubas. Pregunto pretendendo saber se están graxentas e en boa comida e responde a peixeira que non son do xeito, a sabendas de que llas vou dexar se me di iso. Pero ela non engana á vella clienta. O pequeno incidente foi quenm me revelou que 116 embarcacións rianxeiras que usan esta arte non poderán saír de pesca por teren cuberto o cupo europeo.

O xeito é a máis antiga das artes e a menos nociva para as rías, que é o contorno no que faenan. E é Europa quen non lles permite traballar a estes mariñeiros. Cando tanto se fala de soberanías nacionais e de quen as debe exercer, parece imposible que sexa Europa quen goberne as rías galegas, pois estas lanchas móvense dentro das augas máis propias. E Rianxo ten na xouba, e na sardiña en todas as medidas legais, unha boa fonte de ingresos de abril a novembro, pois é ben coñecida a excelsa calidade do produto. O xeito permite que xoubas e sardiñas cheguen aos consumidores nas mellores condicións, pois a rede vertical dun só pano atrápaas individualmente deixándoas presas pola cabeza en cadenseu buratiño do que deben ser manualmente extraídas unha a unha. Se o lance é da “luzada”, é dicir, se foron collidas no amencer, están como vivas e o sabor é exquisito como o do mellor marisco. Ata hai pouco, as mulleres dos mariñeiros poñíanas á venda no Paseo da Ribeira, talmente para a hora do xantar, tapadas cun pano branco e coidadas como o delicado produto gastronómico que é. O outro lance é o da tardiña polo que as xoubas deben estar unha noite recollidas. Aínda así, os peixes son extraídos da maneira na que menos afectada se ve a súa carne, moi sensible a calquera mazadura. Son as sardiñas que garanten, por exemplo, a semiconserva local en zume de limón.

Afectados son tamén os mariñeiros de Cabo de Cruz, quen por rivalidade comprensible, inventaran a copliña: Aí veñen as lanchas do xeito/pescando sardiñas a eito,/ e van cara á banda do mar/ porque os de Rianxo non saben pescar. Este colectivo ten recollida de firmas en Change.org para pedir que Bruxelas non prohíba o xeito a partir do próximo un de xaneiro, tal como reflicte o documento enviado ás confrarías o 22 de maio, para as alegacións. Porque periga o traballo dun milleiro de familias de armadores e mariñeiros que se dedican exclusivamente a pescar sardiña e xouba nas augas interiores da ría de Arousa.

Publicado en El Correo Gallego (17-10-14)

Publicado en Artigos, Fotografía | Deixa un comentario

REFLEXO

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Medrara na ribeira sentindo o olor do mar, a lenidade dos paxaros e as historias da mariñería que contaban os xubilados tomando o sol no banco. Botaba en falta sentir as pisadas dos humanos, as rodas das bicicletas, a velocidade dos patíns, o tacto dos balóns ao rebotaren… Tamén lle gustaría xogar á escondedela para ser e non ser. Estaba canso de agardar polo aire, de se acanear nel, de servirlles ás pingas de escaleira. Un día que mirou como caía a chuvia en segundas do seu colo, viu que estaba no chan, onde quería estar, ser e non ser, e sentir as pisadas dos humanos…

Publicado en Creación, EVOLUCIÓNS, Fotografía, Poesía, Prosa poética | Deixa un comentario

ENCONTRO COA HISTORIA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
O outono vaime pondo excusas para me levar ás colas dos pantanos que recúan pola estiaxe. A última destas paraxes que afunden e afloran de xeito interestacional está na Serra do Xurés (baixa Limia). A visita ao encoro das Conchas foi no transcurso dunha das excursións do Ateneo de Santiago para facilitar a convivencia cultural dos ateneístas. Alí agardaban os restos do campamento romano Aquis Querquennis, de entre os séculos I e II, solagado polo Limia en 1947. Sabíase del porque Florentino López Cuevillas fixera as primeiras excavacións nos anos 20, pero en Galicia os encoros camiñaron auga arriba enterrando o que atopaban, tanto o presente como os vestixios do pasado. Cando Fenosa autorizou excavacións, a partir de 1975, recuperouse en parte un probable campamento construído para vixiar a “Vía Nova” que comunicaba as Augustas Brácara e Astúrica. O estado de conservación da parte excavada permite constatar a súa importancia e emocionarse co esqueleto do tempo que o encoro deixa ver uns meses ao ano. Sobre as paredes máis próximas á agua, algún bañista tiña roupa a secar e máis arriba, continuando o camiño da entrada, outros aproveitaban, combinando ao gusto a temperatura da auga, as vellas caldas que os romanos, afeccionados aos baños comunitarios, tiñan establecidas no campamento.

Naquela contorna consérvanse mostras arquitectónicas doutros momentos da historia, como a igrexa de Santa Comba de Bande, da época suevo-goda. Con columnas interiores procedentes dun templo romano, capiteis tardorromanos nos que se montan arcos de ferradura, unha xanela pechada con fermosísima celosía de mármore na ábsida e pinturas murais engadidas no século XVI, é unha xoia de singular valor. As proximidades de restos romanos levaron tamén ata ela unha ara e un miliario co que se construíu a pía bautismal. Xa en Celanova, hai outra alfaia de arte mozárabe, a capela de San Miguel, oratorio exento para que os homes e mulleres da familia de San Rosendo rezasen xuntos, que está incluída no mosteiro. Arrepía saber que este gran mosteiro, desamortizado en 1837, foi presidio e campo de concentración de milleiros de presos e paseados entre os anos 1936 e 1943. E aínda nos encontramos coa actualidade poética de Manuel Curros e Celso Emilio Ferreiro, e cos irmandiños ao pé da Torre de Vilanova dos Infantes.

Publicado en El Correo Gallego (10-10-14)

 

Publicado en Artigos, Creación, Fotografía | 2 Comentarios

MEDO

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Para vencer o medo
temos que lle romper a simetría.

Publicado en Creación, Fotografía, HAIKUS, Poesía, POESÍA MÍNIMA | Deixa un comentario

RETRATO LITERARIO DA AVOA HELENA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Coa mirada algo perdida, como vagando por Pumarín de Cancelada á busca do meniño que deixou no berce para ser alimentado pola vaca, Helena amostra a súa beleza de muller aínda nova. Nacera en 1872, casara con Secundino aos 20 anos e tiña agora 34. A súa figura está coroada pola cofia branca. De adorno só leva pendentes cunha perla colgada en bonito contraste co negro dun vestido que se adiviña de seda. Sobre o vestido, un cinguideiro branco, fruncido, que tapa a parte anterior da saia, orlado dunha franxa de tela dobre unida por piquillo de dente ancho. Tamén son brancos o colar e os puños, todo con festón e almidonado. A bolsa grande fruncida por un cordón con lazada cólgalle do brazo esquerdo, dobrado para a soster. No momento da foto está baldeira.

Ao seu lado ten a criatura allea que atetaba de pé sobre unha mesiña. Sostena pasándolle o brazo dereito polo van. É nena ou neno, que a vestimenta e o peiteado non adoitaban facer distincións de xénero, e pouco máis terá do ano.

A foto permite distinguir un busto xeneroso que contradí o refrán da comarca ancaresa que se lles atribuía tamén ás mozas: “Vaca de Cancelada, moito ubre e pouca canada”. Porque ela era boa alimentadora. Cinco veces deixara o froito do parto para ir criar a Madrid, sempre onda a mesma señora. Arredor de dous anos máis tarde, volvía cuns cartiños e un baúl de roupa de segunda man para a rolada, a familia e a casa. A foto é a da última vez que servíu de ama de cría, aínda que parise cinco veces máis, Para a súa desgraza, eses ollos errantes verían morrer sete fillos moi novos, o último asasinado no 1936 con só 17 anos.

Polas dificultades do parto, o neno da foto sería o derradeiro da señora, que quixo premiar daquela a fidelidade da ama de cría. O día que a fixeron, viña de lle ofrecer, para o seu home, o posto de porteiro do edificio, que era de propiedade da familia. Helena recibiu a noticia como unha benzón. Na portería poderían instalarse todos e o soldo do que falaran ata lle parecera esaxerado. A señora escribiulle, coma sempre, a carta na que lle daba a noticia a Secundino para que fose probar novo oficio, que os del viñan sendo de xastre e de gaiteiro.

Chegou a Madrid case un mes despois. Viu a portería, sentouse tres días no punto de mira e atención que esixía o traballo e considerouse preso. Falou coa muller e díxolle que lle sería imposible afacerse. De nada valeron nin as peticións dela nin a mellora de oferta dos señores. Volveu para Cancelada libre como un reiseñor.

Esta foto viaxou uns meses máis tarde no baúl do regreso definitivo, envolveita en papel de seda. En Pumarín foi para a caixa onde estaban as catro anteriores, unha con cadanseu meniño. De cando en vez Helena abría a caixa e miraba para os cinco. Case lle eran fillos, pero nunca os volveu ver nin saber deles.

Publicado en Letras nómades – Experiencias da mobilidade feminina na literatura galega,  Ana Acuña (ed.), 2014

Publicado en Creación, DOS TEMPOS IDOS, Fotografía, Narración | Deixa un comentario

INTEMPO

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Quéixase a luz
de verse abandonada
no ventre histórico.

Publicado en Creación, Fotografía, HAIKUS, Poesía, POESÍA MÍNIMA | Deixa un comentario