RECUPERANDO A ALTA CANCELADA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Mentres en terra ancaresa aínda avanza a traída de auga como servizo público desde un manancío do Ramallal, nun dos castros da alta Cancelada coroado pola aldea de Castel de María, cara outras máis baixas como Quintá e A Cortella, o río Donsal serpea e salta entre os seus vales baixo tupidas sombras co caudal achicado polo verán. É tempo de estiaxe e de faena de recuperación paisaxística á súa beira. Nos meses de xullo, e xa van cinco, voluntarios e voluntarias internacionais teñen alí un campo de traballo para a conservación e mellora da ruta de sendeirismo que o percorre. Caboran coa asociación Castiñeiro e Nogueira, artífice da Ruta Quintá-Río Donsal, e cos voluntarios residentes e emigrados que volven de vacacións.

Catro mozas e catro mozos procedentes de Sevilla, Toledo, Valencia, China, Italia e Uruguay, universitarios con experiencia de cooperantes, conviven durante estes días cos poucos habitantes, e coa cultura e costumes dunha terra que estivo moi poboada Como en case todo o rural galego, a xente non atopou alí solución para o seu futuro e abandonouna. Mais, pola súa orografía e as escasas e serodias comunicacións, a comarca quedou libre da especulación destrutora e conserva a flora e a fauna autótonas, as riquezas etnográficas doutros modos de vida xa desaparecidos e as construcións habitacionais. Xa que logo, o medio sufriu só a erosión do tempo e do abandono, pero a man humana substitutiva e depredadora non desfixo nada que sexa irreparable.

A asociación Castiñeiro e Nogueira, vinculada ao territorio, vén desenvolvendo, con poucos medios e axudas, o traballo de recuperación que comezou co deseño, creación e consolidación da ruta na contorna do Donsal, introducindo cada ano melloras para a vertebración dun proxecto de cambio e supervivencia nun rural rehabitado. Nas aldeas próximas comezou xa o proceso de restauración de casas e algunha palloza, procurando un contorno con valor ecolóxico que recupere poboamento para desenvolver actividade económica, de xeito que nativos, retornados e chegados de fóra poidan vivir no campo e del, en condicións atractivas e rendibles. Deste cambio de estratexia para a defensa do rural, dotándoo de recursos para novos tempos, van saír beneficiadas as parroquias de Quintá e Sevane, e as aldeas e pequenas vilas dos arredores.

Publicado en El Correo Gallego (24-07-15)

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Publicado en Artigos, Fotografía | 2 Comentarios

RIANXO, VILA DE LIBROS (PREGÓN DA FEIRA DO LIBRO, 2015)

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Rianxo acolle outro verán a Feira do Libro. Sexan benvidos os ilustres visitantes que as librerías nos achegan na súa actividade transeúnte. Grazas a libreiras e libreiros, os libros, fonte de soños, respostas e saberes, abandonan os locais especializados e asómanse ás rúas e prazas para ser visitados en espazos lúdicos e levados ás casas como un dos mellores bens culturais da humanidade. As librerías recórdannos así que son bens apetecibles de mercado. Nesta actividade, colaboran tamén editoriais, e autores e autoras que veñen presentarnos o seu labor. Sexan tamén ben chegados.

Como escritora e usuaria dos libros, debo agradecer á Federación de Libreiros e Libreiras de Galicia o terme convidado a pronunciar estas palabras. Tamén ao Concello por ter incorporado esta feira como servizo á veciñanza. A vila de Rianxo pode gabarse, de xustiza é recordalo, de acoller entre os establecementos comerciais a Librería Cándido, senlleira en Galicia pola súa antigüidade. Dalgún xeito ela é anfitriona desta festa da cultura e temos que lle dar os merecidos parabéns.

Os libros son un produto que homes e mulleres de diferentes sentires e saberes elaboran, en soidade ou en grupo, e entregan á industria editorial que culminará o seu traballo. Cando pasaron polas mans dos varios profesionais que interveñen na súa materialización, viaxan ao encontro da xente cheos de fantasía creadora, sabedoría acumulada en séculos, fonte para variadas aprendizaxes, ilusión para a infancia e a xente nova, apoio e acougo no vagar dos maiores, oportunidades para quen non puido deselvolver as capacidades intelectuais ou profesionais a debido tempo… Os libros en papel seguen a ser un tesouro, a pesar da competencia dixital para a lectura noutro soporte e de tantas actividades de ocio que tentan e atraen a primeira vista. Dentro dos fogares, converteranse en artífices de educación, aprendizaxe e disfrute das familias que os acollen. Porque veñen cargados de xeitos diferentes de mirar o mundo, de propostas alternativas para o noso ocio, de camiños para medrar permanentemente como individuos e seres sociais, de novas habelencias para mellorar as afeccións… Os libros satisfacen necesidades moi variadas, porque nacen do gran abano de intereses dos autores e as autoras. Por iso, é ben difícil non atopar nunha feira do libro algún que acaia ben na casa para lectura de mulleres, homes, adolescentes ou crianzas. Estes días, pasade por aquí, mirade, collede, folleade… Sempre daredes con algún que quererá quedar nas vosas mans e ser o voso compañeiro, o voso asesor, o voso amigo.

Nesta vila, de seu literaria, tiveron a orixe libros clásicos por excelencia, imprescindibles para entender como se desenvolveu a nosa cultura, e como Galicia e o seu idioma recobraron a dignidade. Parafraseando un verso da vosa canción-himno, “libriños veñen e van”. De Rianxo saíron libros a percorrer mundo. Aínda que algún se escribise fóra pola dureza do exilio co seu autor, todos teñen os pés chantados aquí. Esta foi a vila e este foi o territorio que lles tramsmitiu aos autores o pulo creador e a lingua que contribuíron a modelar, a arriquecer e a dar futuro.

Como esta é a festa dos libros, citarémolos antes que os autores: Retrincos, Os dous de sempre, As cruces de pedra na Galiza e na Bretaña, Cousas, Sempre en Galiza, Os vellos non deben de namorarse, Dos arquivos do trasno, A fiestra valdeira, De catro a catro, Escolanía de merlos…Están escritos na lingua propia do país, que tardou máis do debido en aparecer nos libros. Por iso ao valor da súa calidade e de que foron referencia para autores e autoras que viñan detrás, hai que engadir o de contribuíren a lle devolver a dignidade a un idioma que tiña negado o uso escrito. A lingua necesitaba libros para que a xente lese como falaba, para que parecese o que realmente é: unha lingua polo seu, como xa o fora. Porque na Idade Media, houbo cantigas que louvaban este mar na lingua de Rianxo, pero daquela non había libros. Estaban amanuadas en exemplares únicos que permaneceron ocultos nas vellas bibliotecas. Tras do Rexurdimento, Castelao, Dieste, Manuel Antonio e Rey Romero –todos rianxeiros de honra- foron grandes da contemporaneidade que deron vida aos libros que deixo citados. Detrás viñeron, veñen e virán, libros de investigadores, ensaístas e creadores que continúan o labor de poñer por escrito pensamentos, pescudas noutros libros e documentos, emocións e fantasías literarias. Rianxo segue a ser unha vila de libros, poque segue a ser unha vila de escritores e escritoras.

Os libros cobran todo o sentido cando alguén se entera do que din. Só aí se completa o acto de comunicación máis libre no tempo e no espazo, o que inicia quen os escribe sen saber nin para quen nin para cando nin para onde. O libro é unha ferramenta de comunicación sen tempo, que non esixe a presenza simultánea dos interlocutores, pero si un requisito para utilizalo: ter adquirida a aprendizaxe lectora, que eles axudan a perfeccionar. Para interpretar os libros e outras mensaxes escritas estendeuse a alfabetización obrigatoria. Aprender a ler é un privilexio dos países avanzados, pero non todas as persoas aproveitan a habelencia para seguila utilizando máis alá da escolaridade. Saber ler é moito máis que comparar as letras, e reproducir sílabas e palabras a unha velocidade aceptable. Non se sabe ler ata que se domina a comprensión dun texto. Pero son os textos lidos quen van xerando as medras da comprensión para enfrontarse a outros de maior dificultade. As persoas que non adquiron a aprendizaxe de ler teñen unha fenda entre o libro e a súa capacidade de comprendelo que as fai desistir de ler. Outras, a pesar de ter unha aceptable comprensión, non se achegan aos libros por non teren hábito lector, que esixe disciplina, entrega e concentración. Sexa por aprendizaxe fallida ou por falta de hábito, o índice da frecuencia lectora na sociedade galega é alarmante. En 2013, só o 55% da poboación aseguraba ler libros de forma habitual, cifra que nos deixa por debaixo da media española. E, segundo publicou este ano o barómetro do CIS, en España o 35% non le case nunca ou nunca.

¿Quen pode axudar a encher ese baleiro que queda nas persoas que non len, aínda que elas non sintan esa perda? Hai tres institucións para crear sinerxias correctoras do desaproveitamente dunha alfabetización que custa moito diñeiro á sociedade e acaba empobrecendo as persoas.

-En primeiro lugar está a escola. Que é ela a encargada de proporcionar as bases da lectura sábese desde vello. Dicían antes que a escola era para aprender a ler, escribir e as catro regras. Daquela, aprendizaxes tan simples eran moi valoradas. Hoxe percíbese a escola como rotina incorporada á nosa vida e ás veces ata é tratada con certo desprezo. A pesar do esforzo de moitos profesionais que promocionan o uso do libro e da biblioteca, a institución escolar parece que non ensina a ler para ler, senón para estudar, con cuxa planificación a curto prazo lle pon á lectura habitual data de caducidade.

-En segundo lugar, a familia. O amor ao libro, e máis cando o cómodo audivisual, o atractivo tecnolóxico e o contaxio social lle come espazo, adquírese fundamentalmente na familia. Dela saen as condutas máis estables e os hábitos mellor consolidados. As criaturas deben ver que os seus len, que na casa hai libros para lles ler contos e para que os lean. Nenas e nenos deben xogar co obxecto libro representado nos seus primeiros xoguetes e non perder nunca o contacto con el. O libro ten ventaxas sobre outras fontes de información e de lecer: a reflexión, a fidelidade da información e a esixencia de atender. As familias deben saber valorar as ventaxas do uso dos libros e crear hábitos lectores nas crianzas.

-En terceiro lugar, as institucións con capacidade para tomar decisións en política cultural. Elas deben promover o libro, moi especialmente o escrito na lingua do país, contribuíndo a que chegue ás librerías e ás bibliotecas todo tipo de libros en galego. Un informe recente da Federación de Gremios española sinala que o último libro comprado por un galego escrito na lingua propia só supuña o 4,9%, fronte ao 28,1% do que pasa en Cataluña e o 12,4% en Euskalerría. O noso libro, xa que logo, precisa accións que corrixan tan forte desequilibrio e iso esixe tomar medidas de corrección.

Pecho esta intervención lamentando un feito que me sobrecolle e espero que se remedie axiña: cada día pechan dúas librerías en España. Esta perda non só é para as librerías e os axentes da creación e a industria do libro. Nos libros que non se leron, quedan respostas razoadas ás preguntas máis elementais que pode e debe facer unha persoa civilizada: quen somos, que pasou antes de virmos nós ocupar a terra, cales foron os avances importantes da humanidade e os seus retrocesos, por que seguimos no mundo a pesar de tanta desgraza e tanta guerra, por que a humanidade repartiu tan inxustamente a riqueza, que vai pasar co planeta se seguimos abusando de. E moitas outras que deixo para a súa reflexión.

Feliz feira do libro e moitos éxitos para ela.

Rianxo, 23-07-15

11781817_1015656315135284_2317050520915535961_n

Publicado en A LINGUA QUE NOS UNE, Discurso, PEDAGOXÍA | Deixa un comentario

MAX CARUN, IN MEMORIAM

11391534_10206152722910981_4703128238341339192_n
De súpeto, aínda que a enfermidade que soportaba nos era coñecida pola maneira de narrar a vida –tamén a propia- coa pluma e a formación dun científico, fóisenos o amigo Max Carun, nome que substituía o dos papeis oficiais, Carlos Marcos Caruncho Núñez (Canido-Ferrol, 8 de decembro de 1967- A Estrada 10 de xullo de 2015).

Era un home bo, moi coñecido como amante e benefactor da Natureza, sobre a que elaborou documentais que gañaron varios premios. Como defensor desa causa que preocupa aos militantes do ecoloxismo –un dos movementos con máis capacidade transformadora desta sociedade que abusa do planeta- acarreou capachos de piche do Prestige metido nas reas de xente en branco que retiraban lixo que o capital irreverente e irresponsable mandou á Costa da Morte en novembro de 2002. Pero a cotío, Max vivía na amizade co noso lobo, o xau, as aves, a lontra, os ríos, as dunas, as árbores, a brétema e a luz… Desde o seu convencemento evolucionista, recomendábame o outro día que só comese carne dos animais que menos compatibilidade xenética gardan connosco e, sobre todo, daqueles que teñen menos desenvolta a capacidade cognitiva. O derradeiro consello, querido Max Carun, tereino en conta como se fose unha manda.

Amaba a vida e sabía que a morte forma parte dela, pois era orfo temperán e perdeu tamén a seu irmán Ricardo sendo moi novos os dous. Por iso a esperaba estando san e cando estivo enfermo: con naturalidade, como a deberíamos agardar sempre. Claro que el sabía que a vida ten que pagar a pena vivila e tal pensamento fíxoo un ser revolucionario que quixo implicarse nas causas que melloran o paso dos humanos pola Terra, sempre ao lado dos desfavorecidos, entre os que están as mulleres, por algo era tamén feminista. Así que amaba ao mesmo tempo a vida, a ciencia, a igualdade e a revolución. De aparencia grave coa súa cara barbada, era tenro e tiña unha capacidade asombrosa de xerar simpatía, como mostra a cantidade de amizades que tiña na rede social Facebook, onde gustaba de facer crítica sociopolítica e activismo medioambiental. O seu pasamento tivo neste medio un enorme eco, pois a rede pode constituír hoxe un punto de encontro afectivo e eficaz tan válido como un espazo real.

Os cinco últimos anos pasouno moi feliz en acompañía da súa hoxe viúva, a profesora Yolanda Paz, e de Coco, cadelo, que levou as arras da noiva no casamento ataviado con paxariña de gala no colar. Os 25 de abril, tamén levaba un caravel vermello. Con eles como gardiáns principais da súa memoria estamos as amizades de sempre e as que tivemos ocasión de lelo, de dialogar con el e de admirar esa sabedoría e compromiso insubornable coa vida digna.

Que a terra que tanto quixeches e coidaches che sexa leve, querido Max.

922538_10200688120739342_1892817874_o

 Publicado en El Correo Gallego (17-07-15), un pouco resumido.

Publicado en Artigos | 23 Comentarios

POEMAS A CÉSAR VALLEJO PUBLICADOS NA REVISTA ZURGAI

IMG_0088

(Versión en castelán, tal como aparece primeiro na revista. Tradución da autora)

ENCUENTRO

Ya no más he de ser lo que siempre he de ser,
pero dadme
una piedra en que sentarme,
pero dadme,
por favor, un pedazo de pan en que sentarme,

César Vallejo

I

Tus abuelas indígenas, tus abuelos gallegos,
los Andes que te dan el niño triste y el editor castiga su tristeza.
El mundo sigue con sus Pacos Yunque, Humbertos Grieve y Pacos Fariña
que procuran justicia donde sus piés los llevan y cuentan los poetas.

No se contagia el yugo y la tristeza
que el poeta almacena queda invicta.
Se encargarán las piedras de madurar la espiga.
Quien transforma palabras se merece su pan.

II

En Moscú, en Budapest y en París nos encontramos.
Ibas como pájaro sin nido, viajero sin maleta, ángel sin aura,
y tocabas al paso por las noches
curiosas flores con plumas de cuervo
que a mí me deslumbraban.

Todavía yo no iba, pero iría,
como lo había registrado el tiempo
con las palabras que destroza el rayo en sus enojos cósmicos
y quedan sin decir pero sabemos.

Todavía tendría que nacer,
elegir trece piedras para un cuadro,
y escuchar que a los pobres
les apetece más amargo el pan
y que el hambre fecunda los versos del poeta.

Las niñas que nos vieron sentados en un banco
la mañana de sol en día extraño
se alejaron poniendo en nuestra primavera –pasada y no venida-
sus risas de colores,
su inocencia,
sus ganas de gritar.

 

POEMAS ORIXINAIS
ENCONTRO

I

Coas avoas indíxenas e cos avós galegos,
Los Andes que che dan o neno triste, o editor que castiga a súa tristeza.
O mundo segue cos seus Pacos Yunque, Humbertos Grieve e Pacos Fariña
que procuran xustiza onde os seus pés os levan e contan os poetas.

Non se contaxia o xugo e a tristeza
que o poeta almacena queda invicta.
Encargaranse as pedras de madurar a espiga.
Quen transforma palabras ben merece o seu pan.
II

En Moscú, en Budapest e en París nos atopamos.
Ías como paxaro sen niño, viaxeiro sen maleta, anxo sen aura,
e tocabas ao teu paso polas noites
curiosas flores con plumas de corvo
que a min me fascinaban.

Eu aínda non ía, pero iría,
como xa tiña rexistrado o tempo
con palabras que esnaquiza o raio nos seus anoxos cósmicos
e quedan sen dicir pero sabemos.

Eu aínda tería que nacer,
elixir trece pedras para un cadro,
e oír que aos que son pobres
lles apetece máis amargo o pan
e que a fame fecunda os versos do poeta.

As nenas que nos viron sentadiños nun banco
nunha mañá de sol en día estraño
marcharon tras deixaren na nosa primavera –pasada e inda non vida-
as risas de colores
a inocencia,
a gana de berrar.

Publicados en ZURGAI, Junio/2015, POESÍA SIN IVA (CON CÉSAR VALLEJO AL FONDO)

Publicado en Creación, Fotografía, Poesía | 80 Comentarios

MULLERES BAIXO ORDES

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Foi propio das mulleres estar ás ordes dun home ao que debían obediencia. Era a primeira, aínda que tivesen outras. Tal circunstancia de minoridade e servilismo foi removida, máis nos papeis que na realidade. Temos leis que consideran iguais os seres humanos, pero tamén sabemos o difícil que é a igualdade en colectivos sometidos ideolóxica e economicamente. As mulleres eran consideradas inferiores en todas as ordes da vida, agás na fermosura, pois canto máis sometidas estaban máis guapas lles parecían. Nunha filigrana filolóxica que hoxe fai rir, aqueles seus amos chamábanlles “a miña señora” e dicían estar dispostos a defendela das ofensas doutros ata nun serio proceso de dó no que xogaban a súa honra manchada –a deles, que non a delas- a vida ou morte. A ese dono –chamado marido, pai e, se se terciara irmán- tiñan que pedir permiso para actuaren. Pero chegou un momento en que a sociedade fixo por territorio europeo consignas revolucionarias: “liberdade, igualdade e fraternidade”. Gustáronlles a algúns e empezaron os avances. O empeño das propias mulleres, as máis concienciadas que constituíron un dos grandes movementos contemporáneos de transformación, o feminismo, vai tras da conquista da igualdade para o colectivo máis numeroso dos sometidos, que constitúe algo máis de media humanidade.

Os usos e costumes veñen amparados polas leis que hai que mudar para o cambio de realidades inxustas. Hoxe ampárannos, aínda que sigamos cobrando menos por igual traballo ou traten de nos gobernar o noso corpo. Aínda é difícil unha presenza igualitaria nos cumes de decisión, pero ata as institucións máis reacias aceptaron presenza feminina –agás a Igrexa católica-, aínda que ás veces sexa pouco máis que testemuñal. As mulleres chegaron tamén ao exército, onde o acatamento das ordes da superioridade é obrigatorio. Casos de abuso de poder, que saltaron á prensa, por parte de superiores con algunhas mulleres non son a tónica xeral do funcionamento da institución. Pero si crearon a suficiente alarma para vermos a necesidade de defender debidamente a muller no caso de que alguén superior, sexa ou non home, decida sometela a calquera tipo de acoso. É moi grave que se sinta desatendida e, aínda o é máis, que a persoa que comete abusos probados dea a impresión de que, en lugar dun correctivo, recibe un premio.

IMG_3181

Publicado en En El Correo Gallego (10-07-15)

Publicado en Artigos, FEMINISMO, Fotografía | 2 Comentarios

ENTREVISTA FEITA POR RAMIRO TORRES PARA A REVISTA “PALAVRA COMÚN”

http://palavracomum.com/2015/07/03/entrevista-a-helena-villar-janeiro/

Publicado en ENTREVISTAS | 37 Comentarios

IDIOMAS ALDEÁNS E UNIVERSAIS

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Dª Carolina Punset dixo nas Corts Valencianes que coa inmersión lingüística se volvía para a aldea. O primeiro erro desta líder de Ciudadanos é descoñecer que significa inmersión lingüística”, pois nunha comunidade con dúas linguas románicas en contacto non hai inmersión propiamente dita. O segundo, non delimitar que significado dá á palabra aldea, que pode ir da escasa veciñanza ata 55.000 habitantes, dependendo do país. O terceiro, non caer na conta de que ela fala tamén unha lingua aldeá, pois ancha é Castela e moito máis a Latinoamérica que fala español. E o cuarto, e aínda peor, é que nos países de grandes aldeas, fundamentalmente USA pero hai máis, os aldeáns falan linguas das que ela chama universais igual que os urbanitas. O desprezo polas linguas das comunidades con idioma de seu arrastra a infravaloración do mundo rural, conservador desta riqueza que merece toda a protección recoñecida na legalidade vixente. Por outro lado, defender a lingua propia achegándoa ás novas xeracións que viven máis apartadas dela e recoñecéndolle a dignidade que merece a quen a ten desde o berce, non se contradí con aprender outros idiomas. Xeralmente, as persoas que defenden a normalización destas linguas están capacitadas para falar máis, empezando polo castelán pero sen limitarse a el.

Hai tres ou catro días, unha moza amiga topou cun taxista que cuestionaba o galego como lingua de utilidade. Moi retranqueira, díxolle que, cando menos con ela, lle estaba servindo para traballar e gañar uns euros. Pero el –cousa frecuente neste tipo de persoas que renegan del falándoo- insistía en que non tiña saídas, como o castelán que si servía para falar con todo o mundo. Ela relativizoulle o alcance dese “todo o mundo”, citándolle o caso de Europa, para non ir máis lonxe, pero el non dera o seu brazo a torcer cando chegaron á parada que lle solicitara. Alí estaba agardando o servizo outra moza loira, con aparencia de visitante, que lle espetou ao taxista unhas palabras que o deixaron en branco. Daquela, el intentou probar co castelán e agora foi a clienta quen non entendeu nada tampouco. A galega quedara mirando con curiosidade e ofrecéuselle a el de intérprete, con outra das linguas que pode falar. Así conseguiu que se entendesen e xa marchou para o seu traballo, O taxista non sabe que ensina castelán nun centro.

Publicado en El Correo Gallego (03-07-15)

Publicado en A LINGUA QUE NOS UNE, Artigos, Fotografía | 165 Comentarios

OS PRODUTOS DE NOSO

CH-KwvZWIAE_4To.jpg large

Polo que puiden ver nesta fotografía, no “Arde Lucus” coméronse pementos de Padrón que viñan de Marrocos. Estrañada pola extravagancia, comentéillelo a dous amigos gastrónomos e informáronme da triste realidade dos nosos mercados. Polo que me contaron, hai lugares de venda onde o que parece cercano trae encima moita quilometraxe e cruce de fronteiras. Xa esquecera que quixen mercar unhas patacas hai pouco, preguntei pola procedencia e informáronme de que viñan de Exipto. De agora en adiante, mirarei aínda con máis atención onde se criou o que merco para comer, pois no que poida quero traer á casa produtos de noso. Quen imos ao mercado non valoramos suficientemente o que se cultiva aquí de xeito tradicional, a poder ser. En primeiro lugar, críase na terra e no mar máis concordes co noso organismo, feito que contribúe ao equilibrio natural. Mirando a economía, fai medrar os recursos propios ao contribuír a que os traballadores da terra e do mar, e os que transforman estes alimentos, obteñan mellor rendemento do traballo. O desenvolvemento comarcal potencia a economía das súas xentes, polo que, aínda sendo algo máis caros os produtos, acaban en inversión para nós mesmos. O terceiro aspecto a considerar é o custo ecolóxico da importación de comestibles que é moi alto, pois necesitan transportes e embalaxes que xeran contaminación.

Precisamos unha reestruturación do consumo que, se non comeza polas superficies que fan da distribución planetaria o seu principal negocio porque obteñen prezos moi baratos, terán que a facer os consumidores aumentando as súas esixencias non só en calidade, senón tamén no respecto pola Terra e no desenvolvemento do mundo pobre baixo os mesmos principios. Incluso o Papa Francisco, que na encíclica Laudato si eleva a defensa  do planeta a deber moral, se preocupa por este conflito. É hora de implicármonos como sociedade crítica na solución de problemas importantes para a nosa saúde e para unha mellor concepción do consumo. Os cultivos ecolóxicos deben gañar terreo aos métodos de explotación do solo que implican o uso de aditamentos dañinos para a alimentación, a flora, a fauna e o planeta.

O primeiro venres de cada mes, instálase en Rianxo Sachos a Rúa: feira labrega e artesana, organizada polos Foros Ecolóxicos da Barbanza. Ben poderían facerse noutras vilas e cidades.

Publicado en El Correo Gallego (26-06-15)

Publicado en Artigos | Comentarios desactivados en OS PRODUTOS DE NOSO

INTERVENCIÓN NA XUNTANZA DA PROMOCIÓN DE MESTRAS DE ENSINO PRIMARIO, 1960

PROMOCIÓN MAXISTERIO 55 ANOS

Benqueridas compañeiras: É de xustiza que empece por lle agradecer a María Veiga Pereiro o seu empeño en que poidamos abrazarnos despois de tantos anos, sobre todo as que non tivemos a ocasión de facelo tras dunha despedida alborozada e alborotada, a finais de xuño de 1960. Tamén o é agradecerlle de novo a ela, a Antonia Fernández Paz e a todas vós que me permitades dirixirvos a palabra nunha xuntanza tan especial como a deste día.

Tras de 55 anos, vimos buscando a xuventude compartida durante tres cursos. Lástima non poder estar todas e aínda máis que algunhas nos deixaran para sempre. Fomos 91, ás que se unía algunha oínte. Seguiamos o plano de estudos de 1950, no que a educación política, relixiosa e física, completada con elementos de solfexo e cantos relixiosos, patrióticos e escolares, ocupaban o 27% do curriculum. O edificio inaugurárase en 1954, aínda que non foi recibido oficialmente ata xullo de 1963. O arquitecto deseñara un amplo local entre dúas alas segregadoras de xénero que tiña o rótulo PSICOTECNIA. Servía para que, en terceiro, fixeramos mercadeo de bocadillos en comunicación cos 35 compañeiros da ala dereita. Ese cuarto de hora do recreo, tras do inesquecible: “Es la hora!!!” que ía soltando Mercedes polas portas, foi o máis normal que vivimos na Escola Normal de Lugo. Se ninguén se ocupou do significado da palabra psicotecnia, non era estraño. Nun inquerito sobre que asignatura suprimiriamos da carreira, responderamos con normalidade desbotar a Pedagoxía. Ese era o noso nivel de razoamento sobre o que estabamos a aprender alí.

Un profesorado mediocre –do que exclúo as veteranas Carmen Pardo Losada e Ana María Múgica Martínez, e os chegados en terceiro curso con aire fresco e moi bo facer, Mercedes Andrés, Antonio de la Iglesia Pascual e Fernanda Valcácel Pestaña- dirixía a nosa mutilada formación. A música aprobábase previo agasallo. As matemáticas, non facendo preguntas nin tomando apuntes. Unha de nós conseguiu sacar os apuntes das coordenadas cartesianas, que posiblemente recordedes a pesar do tempo transcurrido:

He convenido en un infinito. Si fueran 2, podían ser 32. Gira, gira, gira en un determinado sentido no teniendo ni máis ni menos, ni menos ni más, siempre, siempre, positivo, valga la expresión, si os dais cuenta. Con lo cual se demuestra que no tiene importancia ninguna quedando así terminada la función.

Agricultura era coidar unha planta do pasillo. Para o debuxo, calcábanse láminas na ventá… Ser intelixente sería unha tara para a futura profesión (“Nunca será una buena maestra. Es muy inteligente y no se dedicará a la escuela”). Resolver un exame sen erros, era sinal de ir a unha Academia, feito penalizado. Agardar na entrada armada con pololo, saia e tennis brancos, era unha falta de disciplina non anunciada, pero de alcance incalculable… A literatura foi un catálogo de libros e autores, sacado do “García López”, cuns poucos conceptos incomprensibles e intercambiables, como “gracia aérea y fresco lirismo”. Da riquísima literatura escrita en castelán –a única lingua permitida- lemos a novela do Padre Coloma, creador do “Ratoncito Pérez”, Pequeñeces da que opinaba Juan Valera: “La novela hubiera sido mejor sin ser sátira, y la sátira mejor sin ser novela, y el sermón retemejor si no hubiera sido ni novela ni sátira”.

En canto á formación católica, centro dun plano de estudos que viña combater a escola republicana, recibímola dun cura ancián de cuxa paciencia moito abusamos e doutro sacerdote que nos amenizou o campamento de San Miguel de Reinante con sermóns estrambóticos naquel mes de xuño de 1959 no que obtivemos o título de “Instructora Elemental de Juventudes” que nos convertía en cooperantes educativas do réxime. Aos lúgubres exercicios espirituais, única actividade mixta mais non revolta do centro, non lles dabamos moito tino a pesar da nosa práctica relixiosa case xeralizada de marcar os libros con cruz e xaculatoria, e rezar polos aprobados na capela de Nosa Señora dos Ollos Grandes.

Chegado xuño de 1960, as aprobadas que xa fixeran por libre o Servizo Social, puideron matricularse nunha oposición inmediata. Algunhas pasamos un mes máis en Lugo facendo polas mañás “canastillas” luxosas para a infancia pobre nos talleres da Sección Feminina da Rúa da Estación. Aquelas tardes acudiamos ás festas dos barrios, desde A Chanca a Montirón. A canción que tocaban as orquestras era “Petite fleur”:

Se as flores que bordean os camiños se cortasen todas mañá, eu gardaría no corazón a que se acendía nos teus ollos cando te amaba tanto no país marabilloso das nosas dezaseis primaveras….

Nosoutras viviamos en serena primavera, como o amor da canción, pero o grupo quedara diluído nos camiños da vida. Como preparación para o noso traballo levabamos unha bagaxe ben pobre: unha definición que non nos ía dar luces: “Pedagogía es la ciencia del arte de educar”. E unha libreta para preparar leccións con obxectivos preconcebidamente invariables: “Desarrollo de la atención, espíritu de observación, etc.”

Estas foran as nosas cincunstancias. Pero o importante fomos nós e as nosas interaccións como grupo. Para nacer na década dos corenta, fomos afortunadas. As nosas familias esforzáronse para darnos a carreira máis curta e con saída: Mestra de Ensino Primario. Foi un privilexio, aínda que nos limitara aos estudos considerados máis femininos por continuar o rol materno da educación. Estou convencida de que a gran maioría de nós os seguimos por imposición –que moi probablemente nin percibimos como tal- e de que lle dedicamos a vida a unha profesión non elixida. E sei que non errarei afirmando que nos entregamos a ela con ilusión e con proveito do alumnado.

Durante tres anos, todas influímos en todas. Todas aprendemos de todas. A diversidade económica, social, xeográfica, afectiva e intelectual do grupo propiciou un intercambio de aprendizaxes difíciles de valorar obxectivamente, pero de alcance profundo. Ningunha de nós sería igual sen aqueles tres marabillosos anos de convivencia. Aquela camaradería, que superou o tempo, tróuxonos hoxe aquí en busca de nostalxia dun pasado que foi obxectivamente triste, pero que nós non o apreciamos así. Porque a nosa xuventude puido con todo.

Recordos e cariños para todas as ausentes e parabéns por este día, de reencontro e de fortes emocións, amigas miñas.

Lugo, 07-06-15

Publicado en Discurso | 2 Comentarios

QUE CONSERVAR DA TRADICIÓN

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

As tradicións son costumes que recibimos en herdo. Estás enraízadas no pasado e moitas permanecen máis alá de lles coñecermos o signficado. Facemos magostos en honra aos mortos, que hoxe son pura xolda. Poden ser suplantadas, como a das caliveiras de Samhaín que está sendo invadida pola foránea festa de Halloween. Por seren herdo que se estableceu no fío histórico en momentos moi afastados, poden verse afectadas por cambios operados na sociedade civil, que está chamada a avanzar revisando tamén as tradicións con sentido crítico por se hai que deixalas quedar no camiño. Moitas diversións festivas nas que se martirizan animais, para gozo dos presentes, están sendo repudiadas por parte da cidadanía que quere desterrar a crueldade das súas prácticas. Hoxe podemos xulgar con ollos fríos o que supón de aberración tirar unha cabra desde a espadana dunha igrexa ou o espectáculo bochornoso do “Toro de la Vega” (Tordesillas). En xeral, as tradicións dos touros sometidos a sacrificio para diversión dos humanos están pasando por un momento crítico e, a meu xuízo, tenderán a desaparecer a pesar dos acérrimos defensores que as consideran un sinal de identidade cultural patria.

Outras cébanse cos propios seres humanos e van contra os seus dereitos. Entre nós, as Universidades teñen que loitar contra as novatadas que a algúns aínda seguen a parecerlles graciosas. E, con maior gravidade social, temos o feito da ablación ou mutilación xenital feminina á que, por tradición, se calcula que foron sometidas 70 millóns de nenas e mulleres actualmente vivas en África e no Yemen, cifra que está aumentando nos países aos que se dirixe a inmigración que conserva tal práctica herdada. A ninguén de quen somos alleos a ela se nos ocorre pensar que esa desgraza, denigrante e de graves consecuencias para a vida as mulleres, debe conservarse. E, sen ir tan lonxe, tamén era tradición que as nosas mulleres permanecesen na casa coidando a súa familia con entrega total, suxeitas á autoridade do seu home sen o poder de administrar os bens propios. E non esquezamos cando estabamos excluídas do dereito cidadán a emitir voto para decidir en ningunha clase de consulta. En canto ás propias de Galicia, que son moitas, a que considero que cómpre protexer para a salvar é o idioma creado polo pobo, día a día e durante tantos séculos.

Publicado en El Correo Gallego (19-06-15)

Publicado en Artigos, Fotografía, PEDAGOXÍA | Comentarios desactivados en QUE CONSERVAR DA TRADICIÓN