XARDÍN DO AMOR

O amor consegue
cultivar un xardín
no penedío.

Publicado en Creación, ENTREVISTAS, HAIKUS, PAISAXES, Poesía, POESÍA MÍNIMA | Comentarios desactivados en XARDÍN DO AMOR

CABOS E SOMBRAS

Cabos e sombras
entreteñen o tempo
atando o mar.

Publicado en Creación, Fotografía, HAIKUS, Poesía, POESÍA MÍNIMA | Comentarios desactivados en CABOS E SOMBRAS

DITOS PARA IRMOS TIRANDO CONTRA OS VENTOS

“Non se gañou Zamora nunha hora” ou “Máis se perdeu en Cuba”, son ditos para soportar as frustracións que nos vai deixando o mercadeo coa vida. Porque a vida é un comercio entre o desexo e a realidade, que poucas veces chegan a trato. E para nos ir consolando do desaxuste aparecen ditos paliativos sacados dalgún feito extraordinario. Algo máis da metade dos parados maiores de 55 anos pensan que non volverán ao mundo laboral e temen o aspecto económico da súa xubilación involuntariamente adiantada. Non os pode consolar o tempo que tardou en se gañar Zamora. A outros moitos colectivos e persoas pásalles o mesmo. Para que un dito sexa valedeiro hai que verlle certas probabilidades de aplicación co que se trae entre as mans. Así que a sentenza, que nace en “La Celestina” (“En una hora no se ganó Zamora”), non vale de moito en tempos de aceleración. O segundo dito fai referencia á Guerra que España mantivo cos Estados Unidos en 1898 na que perdeu os últimos territorios do imperio americano. Inda soe engadírselle “e volveron silbando”, engadindo máis resignación, pero non foi así. Aquel acontecemento considerado desastroso chegou a arrastrar ao pesimismo a toda unha xeración de escritores que leva o nome dos últimos díxitos da data.

Claro que nestas cousas de guerras pode pasar de todo co transcurso do tempo. E inda simultaneamente. Os bos adoitan venderlles armas aos malos, que alguén llelas vai vender. As armas foron sempre negocio perverso,  mortífero pero moi produtivo. Un negocio que mata e asola, pero ao que parece difícil renunciar, porque cando se emprende é para sacar diñeiro a toda costa. Segundo o “Centre d’Estudis per la Pau J.M. Delàs”, o valor das nosas exportacións de armas elévase a 4.052 millóns, tendo a Oriente Medio como cliente prioritario. E despois da destrución e do sangue quente correndo sobre a terra, veñen os tratados de paz ou a paz por si mesma para cambiar os puntos de vista ao xulgar os feitos. Que os que na guerra de Cuba eran insurrectos para os españois, eran patriotas para os cubanos. E os heroes de noso –soemos engadirnos como suxeitos da historia en calquera época para poñer énfase-, como o Eloy Gonzalo que prendeu lume ao refuxio da fronte de Cascorro, eran uns asasinos. Puntos de vista que trae o tempo, porque non se gañou Zamora nunha hora. Os tempos da historia son moi lentos e quen diría que lle iamos atopar pexas á aquela transición posfranquista que fois considerada modélica. Aquí si que non cómpre pensar que máis se perdeu en Cuba e quedar tranquilamente. Hai que poñerlle remedio de forma impecablemente democrática. Porque a democracia, o mellor réxime de goberno que se ten descuberto ata hoxe, permite cambios necesarios para a protección, dignidade e proveito da cidadanía. E as constitucións democráticas non son intocables, porque conteñen en si mesmas a posibilidade de seren modificadas para se adaptaren aos tempos e cambios que desenvolven as sociedades.

Publicado en El Correo Gallego (17-06-17)

Publicado en Artigos, Creación, DEREITOS HUMANOS, Fotografía, XOGOS DA NATUREZA | Comentarios desactivados en DITOS PARA IRMOS TIRANDO CONTRA OS VENTOS

DISCURSO DE RECEPCIÓN DO “IV PREMIO IES DE BECERREÁ Á PROMOCIÓN DA LINGUA E A CULTURA GALEGAS NA COMARCA DOS ANCARES

Director do IES, concelleiro de Cultura, miñas amigas galardoadas no outro apartado, coordinadora do ENL, representante da ANPA no Consello Escolar, profesorado, alumnas e alumnos:

Grazas por esta distinción que eu valoro moito, como non podía ser doutro xeito. Permitídeme que traia de Rianxo a cita dun parágrafo de Castelao do retrinco “Sabela”, que cambiando o que haxa que cambiar, ten moito que ver co que eu sinto aquí entre vós:

“A miña vila quixo agasallarme e alá fun eu. Desembarquei baixo o estrondo das bombas entre o entusiasmo dos vellos amigos, que acugulaban o peirán e a ribeira. O azougamento non me deixaba camiñar, e se sodes sentimentais comprenderedes a miña emoción, porque a vila natal non é coma tódalas vilas”.

En 1940 nacía nesta vila a filla de Abelardo, que mellorara a aprendizaxe do oficio herdado de xastre en Madrid, e de Elvira, que levaba 11 anos en Euskadi onde traballara de modista para Balenciaga. Soaban inda tambores de guerra e os “ais” da forte represión franquista que sufriu esta zona e á nena tocoulle unha infancia de miseria moral e material, paliada pola familia ben singular que a recibía. Seus pais, contra o que xa era case habitual pero ía en aumento, mantivérona na lingua e na cultura dos seus, eles que coñecían ben a outra. É ese un dos galanos máis importantes que recibiu. O segundo, foi seu irmán Ovidio, catro anos máis novo. Ambos viviron a experiencia que hoxe chaman  home schooling. El non pisou a escola e ela saíu no primeiro ou no segundo curso, dato que eu, aquela nena, desexo establecer. Ausentes da escola, aprendemos no faiado con libros e unha imprentiña para escribir  e a colaboración dos contos alugados na librería PAHE. Na xastrería, canda o oficio familiar, mergullábanse na vida do complexo e ricaz mundo relatado día a día por unha clientela múltiple e fluínte que facía de cada feira unha festa. O terceiro regalo foi iniciar o bacharelato aos 13 anos, compaxinando a Academia de Don Jaime co traballo de oficiala do taller. Debo agradecer hoxe e aquí a intervención impagable da Sra. Carme do Ferreiro da Feira que me dixo unha tarde de setembro, ao ir recoller unha cesta de pan que nos cocían no seu forno público: “Ti vales moito para estudar. Pídelles a teus pais que te manden”.  Díxeno á volta e sorprendéronse moito. Miña nai foi xa desde o día seguinte –a data de aniversario das dúas- a gran valedora e conseguímolo co esforzo compartido por toda a familia. Mestra xa, aos case 21 anos, mandáronme a Vilaver como interina. Alí abrín as alas para voar persoal e profesionalmente, pois acababa de pasar dun oficio que sabía á perfección a outro para o que a penas me prepara a Escola de Maxisterio de Lugo.

Nos montes de Ancares confirmei a vocación de pertencer  plenamente ao país, inda que escolarizara en castelán como nos viña imposto. Non obstante, a lingua volvía á normalidade ao botar os pés fóra da escola para vivirmos todos naquela cultura milenaria que Cervantes e a contorna conservaron ata moi tarde polo desleixo das administracións que nos mantivo incomunicados. Deloutro lado do Navia, agora en Quintá de Cancelada, acabei de me instruír en todo o que non me ensinaría a Universidade -na que xa estudaba outravolta por libre- porque precisaba ancorar ben os pés na terra dos meus. Alí nacín tamén como escritora publicando despois no 1972 o primeiro libro. Daquela xa traballaba en Armesto, pero vivía na casa de Becerreá. Ese mesmo ano, vendo o absurdo que era falar nunha lingua e escribir noutra, iniciei a aprendizaxe do galego escrito para normalizar a miña vida. No ano 1975 trasládome á cidade e xa impartín clase voluntaria de galego, ao abeiro da Lei Villar Palasí do ano 1970, nun colexio de Ferrol, onde impartín xa clase da 2ª Etapa de E.X.B. Cando se fixo obrigatoria na escola en 1979, dediqueime plenamente ao ensino da lingua e da literatura galegas ata a prexubilación no IES Xelmírez I de Santiago no ano 2001.

Se vós me honrades cunha distinción tan importante para min, eu tráiovos a ofrenda do que lles debo aos Ancares.

-Débolles poder estudar, pois as súas xentes déronme esa posibilidade por seren clientela da xastrería. Meus pais pedíronme que non esquecera isto e quero así manifestalo hoxe en honra deles.

-Débolles posuír unha lingua riquísima en vocabulario, xiros e recursos expresivos que pouca xente ten hoxe tan viva e operativa para a literatura e a comunicación.

-Débolles ser poeta e ter o pouso dun mundo narrativo do que levo publicado cousas e do que estou tirando nestes momentos.

-Débolles ter un reino encantado no que situar contos e poemas infantís que empecei a escribir para que os nosos nenos tiveran libros na lingua que quixemos que falasen sendo urbanos sen contacto permanente co mundo rural.

-Débolles ter participado dunha singular cultura con medios de vida ligados a valores de ecoloxía e de cooperación que hoxe empezan a ser arqueoloxía e contidos etnográficos que van agacharse aos libros. Neste mundo que compartín coa miña xente baseo moitas das columnas de prensa que escribo desde 1992. O catedrático de Historia Moderna da USC e académico da RAG, Pegerto Saavedra, maniféstame frecuentemente o seguimento gozoso que fai destes temas e a petición de que lles dedique máis tempo, porque a Galicia antropolóxica que aínda latexa aquí non debe pasar ao olvido, cando menos nas xeracións do inmediato futuro.

Se a patria da persoa é a súa infancia, aquí está a miña patria, inda que manteña relacións de veciñanza e pertenza cos concellos de Rianxo e Santiago de Compostela, e de amor conxugal coa Terra Chá. Esa infancia durou 35 anos de aprendizaxe que empezou na nacenza e acabou na asunción plena dun país normal, cuxa lingua é normal dentro dunha cultura normal, propia e irrepetible canda todas as do mundo e solidaria con elas.

É o meu desexo dedicarlle este premio a quen comparte comigo a vida e os ideais xa vai para 42 anos, o escritor Xesús Rábade Paredes, que me acompaña. E tamén agradecerlles moi especialmente a Ovidio e Alicia, os meus irmáns, que sigan sendo o forte lazo familiar que me ata á vila.

Reitero o meu agradecemento ás alumnas e alumnos que recitaron poemas dos poemarios Festa do corpoNas hedras da clepsidra durante este acto. Fago outro agradecemento extensivo ás persoas presentes neste acto, a toda a comunidade educativa e aos Concellos da Comarca, desexándolle a este IES, que se revela como un foco irradiador de cultura, moitos éxitos na frela de traballar pola normalización dunha terra que só será ela se se asume e mantén a súa lingua milenaria, esa “lingua dos avós que temos mortos”, adaptándoa ás innovacións que vaian vindo, mais sen deixarse asoballar por elas nin por ningún outro idioma que, en ningún caso, é superior ao propio.

Helena Villar Janeiro (09-06-17)

 

 

 

 

 

 

 

Publicado en Discurso, Fotografía | Comentarios desactivados en DISCURSO DE RECEPCIÓN DO “IV PREMIO IES DE BECERREÁ Á PROMOCIÓN DA LINGUA E A CULTURA GALEGAS NA COMARCA DOS ANCARES

DE SANTIAGO A RIANXO NUN CAMIÑO CULTURAL

Para falar da causa da literatura, empezo na Praza da Quintana de Santiago onde se está a celebrar a I Semana do Libro de Galicia (SELIC), inaugurada o pasado venres 2 e que terá clausura o próximo día 11. Organizada polo Concello canda representantes de editoriais e librerías da cidade, naceu esta nova cita co libro, tras da feira que tivo lugar entre abril e maio, con vontade de permanecer mostrando a potencialidade de Compostela como unha das cidades benqueridas e cantadas por escritoras –a cita a Rosalía é imprescindiblee, mais non só ela- e escritores, desde os trobadores ata os nosos días. A proposta desta actividade xurdiu da Mesa do Libro que se xuntou hai un ano para aunar esforzos eficaces nun sector moi afectado polo desleixo dos poderes que non ampararon as actividades culturais que, alén de ser necesarias para a vida plena das persoas, é sabido que constitúen un sector produtivo máis que non se pode deixar caer sen graves prexuízos económicos. Magnificamente instalada na praza que namorou a Lorca, preparada contra a inclemencia do tempo e provista de asentos e espazo de xogos infantís, é o tal para acoller a concorrencia que a visita non só para ver e comprar libros senón tamén á presentacións de novidades, recitais e outras actividades que fan da Praza da Quintá o espazo máis literario de Santiago durante estes días. É de destacar tamén o inicio da colección SELIC por parte do Concello con cinco pequenos volumes con textos de varios xéneros creados por persoas de forte vinculación con Compostela que desenvolven  ficción téndoa como motivo. Os visitantes son agasallados con eles.

E seguimos cara Rianxo, porque o Concello, representado polo seu alcalde Adolfo Muíños, e a Deputación da Coruña, pola vicepresidenta Goretti Sanmartín co respaldo unánime da corporación, veñen de asinar un convenio para iniciar as obras de reconstrucción da casa familiar de Rafael Dieste, un edificio blasonado do século XVIII que está deshabitado desde hai 25 anos. A Deputación da Coruña achegará o 80% dun orzamento total de 236.820’82€ e a obra podería quedar finalizada nuns dez meses. O Concello adquiriu este edificio no ano 2007 e xa foi intervido no tellado e nas fachadas para mellor conservación. Recreada en parte polo dramaturgo e narrador na peza de teatro “A fiestra valdeira”, está situada na Rúa de Abaixo, tan literaria ela que acolle tamén as moradas de Castelao e Manuel Antonio, as tres moi próximas e á mesma man. Coa manuelantoniana xa habilitada como museo, sería desexable que as tres baseasen a Academia Literaria Rianxeira da que xa falara quen foi vicepresidenta do goberno de Rodríguez Zapatero, Mª Teresa Fernández de la Vega. A nosa familia ten sido convidada a comer nesta casa por Carmen Muñoz e teño comprobado que aquela vivenda era un tesouro cultural: piano, libros, cadros de grandes pintores galegos, enseres… e todo vivo. Que gozo saber que vai seguir irradiando esa cultura que garda dentro.

Publicado en El Correo Gallego (09-06-17)

Publicado en Artigos, LITERATURA | Comentarios desactivados en DE SANTIAGO A RIANXO NUN CAMIÑO CULTURAL

ESCOLLER OS NOMES DAS CRIANZAS


Cando nace unha criatura –agora antes de nacer, ao predicirlle o sexo- é un problema escollerlle nome porque hai que atopar consenso que satisfaga a parentela. E non é doado, que os nomes andan nese tren que chamamos “moda” e nos atolandra cos seus boureos. Foron sempre coa moda, porque ela existiu en todas as épocas inda que non tivera a aspiración de gobernar os gustos sociais como agora con tanta difusión. Xa dicía Castelao que quen non queira andar á moda de hoxe está condenado a andar á moda doutro tempo. E houbo moitas relacionadas coa antroponimia. A de poñer nomes xa familiares e emotivos, que facía moi difícil contentar a todos, inda que tiña a ventaxa das listas elaboradas con tempo. A de endilgarlles o nome dun dos santos ou santas con celebración o día de nacer. E tendo un santoral por veces con máis de media ducia de intercesores celestiais por día, obrigaba a decidir con precipitación para chegar a un acordo e quizabes estea aquí a causa de que moita xente quedase asentada no rexistro varios días despois do nacemento. Outra era que as madriñas ou padriños, segundo fose nena ou neno, decidisen como se había chamar.  Neste caso, presentábanse dúbidas de se o nome casaría co futuro de quen o portara. Se era morena, non se lle debía poñer Branca e, se resultase altivo, non sería cousa de lle chamar Modesto. Efectivamente, non é doado atinar cun nome que ten connotacións que entende calquera. E a moda castigo que pretendía ser edificante coas paridas solteiras á conta das criaturas inocentes e consistía en que o párroco impuxese un nome dos máis feos do santoral. Así, podían cargar con esta cruz Tiburcio, Odulfo, Fandila, Cunegunda, Consorcia ou Burgundófora.

Nos Ancares, e non só, conservaban un nomenclátor humano heteroxéneo, moi enraizado na historia: Hermenegildo, Recesvinto, Agripina, Clotilde, Hermógenes, Alcides, Domitila, Basílides, Eduvigis, Estéfana, Leonilda e Gertrudis. Cos medios de comunicación xeralizáronse nomes de famosos e coa globalización internacionalizáronse. Tivemos invasións de Fabiola, Soraia, Lorena, Vanesa, Kevin, Jonathan, Iván… Téndese tamén á recuperando dos propios da nosa cultura: Iria, Antía, Brais, Aldán, Xacobe, Xiao, Olalla, Aldara… E mesmo entraron algúns procedentes do éuscaro, ou do catalán en menor medida. Os antropónimos saíron do santoral e foi notorio o caso dos pais que conseguiron poñerlle Lobo ao seu fillo. Tamén hai Lúa, Navia, Airas… Outros acomódanse á modernización descolocándolles os acentos ou creando novos hipocorísticos apocopados: os José son Jose (Xosé xa sería moderno en por si recuperándoo), os Manuel son Manu, os Francisco, Fran e as Azucenas, Azu. A última moda é non elixir nomes de vellos, como seica son Etelvino ou Casilda. E está moi ben. Cada nome debe casar con cada idade. Así que haberá que ilos cambiando segundo van pasando as etapas da vida, non sexa que todos os nomes empecen a ser propios da infancia e acaben séndoo da vellez.

Publicado en El Correo Gallego (02-05-17)

 

Publicado en Artigos, Fotografía, PEDAGOXÍA | Comentarios desactivados en ESCOLLER OS NOMES DAS CRIANZAS

PRIMEIRA COMUÑÓN

O recordatorio da miña primeira comuñón está datado o 27 de maio de 1948, festa de Corpus Christi. Inda non cumprira eu 8 anos, pero as organizadoras de eventos parroquiais mandaron razón á casa de que debía facela, pois  sabía todo o que hai que saber. Pedían que me vestisen de branco porque iamos en grupo. Estou no anverso cun vestido que fixo miña nai, bonito por certo, veo longo de tul, libriño de nácar, rosario e faltriqueira. Cando me fotografou María Roca –que gran fotógafa!- para que o recordatorio estivese a punto, nun descanso montei así vestida no triciclo dos seus nenos. Seica sabía o necesario para comungar, pero non para coidar galas que non se correspondían co meu estatus social e as ía lucir forzada. O texto di que foi o día máis feliz da miña vida, mais non foi certo. E non por lle chama vida aos 7 primeiros anos, senón porque no acto da confesión da véspera, alguén pouco piadoso me roubou o paraugas con man de marfín en forma de cabeza de elefante. Levaba na man de miña nai 10 anos e era o paraugas familiar, polo que o desgusto foi moi grande e eu chorei como culpante, xa que o sentido de culpa si que o tiña suficientemente desenvolvido. Como se comungaba en xaxún, ás nove da mañá alguén me pisou o veo e quedou resgado. Para a misa procesional das 12, vestía xa veo curto e grazas a que se lle puido dar unha traza. Fomos facer a foto de grupo, esta creo que en “La Palma”, e xa non recordo nada máis. Inda así, foi un día moi especial porque percibín que o olor de Deus saía dos ramos do “Philadelphus coronarius” que enchían a igrexa e esa sensación acompañarame toda a vida.

Hoxe, non habendo esas presións desde o círculo da Igrexa, todo ao contrario, e sendo en teoría máis libres para decidir ante as imposicións sociais, as comuñóns convertéronse nun acto referencial de alto rango, sobre todo para as nenas que xogan unha especie de trasnoitado rol de princesas ao estilo Sissi ás que se lles rende a economía familiar para estar á altura. O xuíz de menores de Granada, Emilio Calatayud, bota ano tras ano un sermón laico no seu blogue sobre estes dispendios pedindo mesura nos festexos das comuñóns porque algo hai que deixar para cando casen. Debe ser doado caer nesta trampa do mundo consumista. Se a nena vai como unha princesa, á nai tócalle ir de raíña e aí acae outro traxe de luxo. E o pai non vai quedar moi atrás, inda que non se atreva a tanto. As convidadas non queren desdicir moito tampouco. A comida ten que estar a ton e despois veñen os agasallos. Se antes era a perrallada que cabía na faltriqueira, hoxe vai desde un dispositivo móbil de última gama a unha viaxe a Disney World. E mentres tanto, as auténticas princesas visten un traxiño con carpín alto, camisa, gravata e chaqueta, ou sexa, o uniforme escolar algo ornado para a gala, nun acto de sinxeleza. A única que estropea esta mensaxe  moderna e austera é a raíña, vestida de guipur polo seu deseñador Felipe Varela, que así protagoniza o acto.

Publicado en El Correo Gallego (26-05-17)

 

 

Publicado en Artigos, PEDAGOXÍA | Comentarios desactivados en PRIMEIRA COMUÑÓN

ESTANQUE

Prender a luz
e mergullar o tempo
na beleza.

Publicado en Creación, Fotografía, HAIKUS, Poesía, POESÍA MÍNIMA, XOGOS DA NATUREZA | Comentarios desactivados en ESTANQUE

UN DÍA NON ABONDA PARA A LINGUA

O 17 de maio de 1833, a nai de Murguía paría, de paso por Arteixo nunha viaxe, o neno que foi un dos grandes intelectuais do país, e non só do país. Tal día de 1863, Rosalía asinaba os libro “Cantares Gallegos”, facéndolle un agasallo ao seu home, Manuel Murguía, no trixésimo aniversario. Tal día de 1963, a RAG proclamaba esta data “Día das Letras Galegas”, rememorando todo o anterior e para poder sacar a lingua ao fóro público unha vez ao ano sen atrancos gubernamentais e dedicándollo a unha escritora -empezou por Rosalía- ou escritor dos falecidos cuxa obra merecera ser recoñecida pola poboación que na súa gran maioría era analfabeta na lingua de Galicia, inda que a falaba normalmente. Estaba vetada nos usos máis simbólicos, pola reacción contra a cultura propia: escola, igrexa, xustiza, profesións liberais e a lingua escrita en xeral, agás as obras literarias que pasasen a censura. Este día nace no campo da creación literaria, pero a súa proclama foi un revulsivo social que permitiu unir as vontades de quen precisabamos un espazo para sentirmonos nós sen ataduras, poder entoar o himno e facer unha festa cívica da galeguidade á que ano tras ano se foron sumando persoas e entidades que popularizaron esta celebración. Cómpre recordar as circunstancias nas que naceu o “Día das Letras Galegas” para referenciar en que o debiamos converter nos tempos en que a lingua é oficial, está ou debe estar presente en todos os campos dos que fora arredada e o alumnado foi pasando desde o curso 1980-81, segundo consta nos currículos oficiais, polas clases de lingua galega e ensino dalgunha outra materia impartidas no idioma que ergueu Rosalía coa publicación mencionada.

En principio non debería ser día festivo, pois non hai nada que o xustifique se non é coutalo da mobilización social que precisa usándoo en todos os campos para facelo ben visible no intercambio reinvidicativo dunha xornada de traballo plural. Porque hoxe é un día como outro máis do calendario, sacada a parte de homenaxe literaria que a RAG queira render a quen posúa unha obra que mereza ser difundida e estudada. Hoxe, con todo a favor, a situación da lingua é palpablemente precaria, a pesar desta anomalía do 17 de maio, xornada na que recibe a amorosa entrega dos Concellos, as Deputacións, a Xunta e outras institucións, canda os centros de ensino que fan todo o posible para destacar a excepción con entusiasmo e entrega. Coa perda acelerada de falantes entre os máis novos porque a familia en xeral non freou o proceso de substitución, co último decreto de ensino que recorta o galego no seu uso e priva as criaturas máis noviñas do seu contacto escolar nos mellores anos para a aprendizaxe, co descenso de publicacións en lingua galega fronte ao que sucede nas outras comunidades con lingua propia, co escaso apoio que lle prestan polo xeral os medios de comunicación audivisual e escrita, debemos ter moito coidado de que non nos morra de éxito un 17 de maio.

Publicado en El Correo Gallego (20-05-17)

Publicado en A LINGUA QUE NOS UNE, Artigos | Comentarios desactivados en UN DÍA NON ABONDA PARA A LINGUA

PRIMAVERA

Amor que nace,

primavera que chora,

froita que medra.

Publicado en Creación, Fotografía, HAIKUS, Poesía, POESÍA MÍNIMA | 2 Comentarios